معرفي كتاب

عبـداللطيـف نـارويي

تفسيری سياسی از اسلام
نویسنده: امام سيّد ابوالحسن علی ندوی
مترجم: عبدالقادر دهقان
قطع: رقعی، 208 صفحه
ناشر: نشر احسان، تهران

كتاب حاضر ترجمه‌ای دقيق و روان از كتاب «التفسير السياسی للإسلام» اثر ماندگار امام سيّد ابوالحسن علی ندوی است كه به شكلي زيبا تقديم خوانندگان و پژوهشگران شده است.
در صفحات نخست كتاب، نامة مؤلف به مترجم را می‌خوانيم كه ايشان را به دقّت در ترجمه، پرهيز از تعابير تند و خالی بودن مقدّمة مترجم از هرگونه موضع‌گيري حساسيت‌برانگيز، توصيه كرده است.
مؤلف در مقدّمة كتاب نكته‌هاي ارزنده‌اي را متذكّر شده و كتاب را به كسانی تقديم ‌كرده است كه در پی حقّ‌طلبی بوده و از هرگونه غرض‌ورزی، اتهام وارد كردن نادرست به ديگران و عداوت به‌دوراند و حقايق را با سعة‌صدر می‌پذيرند.

كتاب حاضر نقدي است منصفانه و مبتني بر منطق و استدلال بر پاره‌اي از آرا و ديدگاه‌هاي استاد سيّد ابوالأعلي مودودي و شهيد سيّد قطب «رحمهماالله» در زمينة احكام بنيادين اسلام. از آنجايي‌كه استاد مودودي و امام ندوي شناخت عميق و ديرينه‌اي از يكديگر داشتند و حسن‌نيت امام ندوي نسبت به استاد مودودي عيان بود، ايشان با فراخ‌دلي و شرح‌صدر نقد دلسوزانه امام ندوي را ‌پذيرفتند و طي نامه‌اي خواستار ارزيابي و بررسي ديگر تأليفات خود شدند. امام ندوي مي‌نويسد: يك نسخه از اين كتاب را قبل از آن‌كه در اختيار عموم قرار گيرد، خدمت مولانا سيّد ابوالأعلي مودودي تقديم نمودم. ايشان بعد از مطالعة آن، در تاريخ 23 ژانويه 1979 ميلادي نامه‌اي به اين‌جانب نوشتند كه از هر نظر در شأن و مقام ايشان بود. ايشان در آن نامه مراتب تقدير و تشكر و تأثر خود را اعلام داشته و تصريح نمودند: «من خود را از انتقاد فراتر نمي‌دانم و از اين كار شما راضي هستم». استاد مودودي در همان نامه شخصاً از من خواستند كه آثار ديگر ايشان را نيز مورد نقد و بررسي قرار داده و ديدگاه‌هاي خود را راجع‌به آنها ابراز نمايم.
مترجم محترم در مقدّمه، بعضي از ديدگاه‌هاي استاد مودودي را كه در كتاب حاضر مورد نقد قرار گرفته‌اند چنين آورده است:
1. معاني و مفاهيم قرآن مورد تحريف و دستبرد قرار گرفته است و بيش از سه‌چهارم تعاليم قرآن و حتّي روح عالي و طرز فكر مركزي قرآن طي قرن‌ها پشت‌پرده‌هاي جهل باقي مانده است.
2. از ميان صفات الهي فقط «حاكميت و سلطه» اصل و جوهر الوهيت است و دين و عبادت راهي براي رسيدن به آن نقطة مركزي هستند.
3. شرك در حاكميت با شرك در الوهيت و پرستش غير خدا برابر است.
4. عبادات اسلامي و اركان چهارگانة اسلام (نماز، روزه، حجّ و زكات) يك نوع تمرين موقّت و وسيله‌اي مقدماتي براي عبادت اصلي (يعني تشكيل حكومت اسلامي) هستند.
5. عبادات اسلامي، بدون فعاليت سياسي، عباداتي قشري و بي‌ثمر هستند.
امام ندوي پس از نقد اين ديدگاه‌ها، به بيان اين حقيقت پرداخته كه اسلام ديني ابدي و جاودانه است؛ مفاهيم ديني در گسترة زمان اصالت خود را از دست نداده و نخواهند داد، و امّت اسلامي و به‌ويژه حاملان دلسوز، احياگران و مجدّدان ديني در هر عصري بر حفاظت از شريعت استوار بوده‌اند، راه‌هاي انحراف و كژانديشي را با دلايل روشن مسدود كرده و به تبيين و تشريح معارف دين پرداخته‌اند؛ بنابراين در هيچ زمانه‌اي حقايق اسلام و مفاهيم آن پشت پرده‌هاي جهل و خرافه‌گرايي مخفي نمانده است و چنين ادعايي جز ضربه زدن به اسلام حاصلي نخواهد داشت.
امام ندوي در فرازي از مقدّمه مي‌نويسد: خداي دانا و آگاه گواه است كه اين كار ناخوشايند (نقد ديدگاه‌‌هاي استاد مودودي)، فقط به منظور انجام مسئوليت و گواهي به حقّ و از روي دلسوزي و خيرخواهي انجام مي‌گيرد، نه بر اساس اختلاف سليقه.
مترجم محترم نيز طبق توصية مؤلف و وظيفة ايماني‌اش، از همين شيوه تبعيت نموده است. در پاره‌اي موارد به اصل اردوي كتاب‌هاي استاد مودودي مراجعه كرده و بخش‌هايي از متن را كه در ترجمه‌هاي فارسي آن كتاب‌ها نيامده تصحيح كرده است. اميد است اين كتاب در زمينة شناخت مفاهيم بنيادين اسلام تأثيرگذار بوده و افق‌هاي روشني را فراروي پژوهشگران و عموم خوانندگان بگشايد.

حادثه كربلا و شهادت حضرت حسين رضي‌الله‌عنه‌ و ياران فداكارش، در واقع يادوارة مبارزة حقّ عليه باطل و پيروزي خون بر شمشير است و جلوه‌‌اي از حقّ‌‌طلبي و فداكاري دلاورمردان صدر اسلام مي‌باشد. ازاين‌رو، بررسي اين حماسة بزرگ تاريخ و بازكاوي درست و واقع‌بينانه، و تبيين واقعيت‌هاي پيدا و پنهان آن كاري بس ارزشمند و درخور تقدير است.
اثر حاضر كوششي شايسته در راستاي ترسيم حقايق حماسة كربلا و تحليل و تفسير مبتني بر واقعيت از ماجراهاي به‌وقوع‌پيوسته در آن مقطع تاريخي و به‌ويژه تبيين جايگاه بلند حضرت حسين رضي‌الله‌عنه‌ و نهضت ارزشمند ايشان است.
نويسندة محترم در مقدمة اين اثر آورده است: حضرت حسين براي تحقّق اين آرمان والا و الهي، با عشق، ايمان و اراده و با كمال شجاعت و شهامت، قدم برمي‌دارد. او به‌خوبي مي‌داند كه زندگي صحنة پيكار است، اما پيكار و مبارزه‌اي ارزش دارد كه با انگيزة الهي آغاز گردد و براي آرماني مهم و به‌خاطر عقيده‌اي ارجمند صورت گيرد؛ بنابراين فرياد مي‌زند: «إنّ الحياة عقيدة و جهاد»؛ زندگي پيكار در راه عقيده است.
نويسنده پس از مقدمه‌اي كوتاه به بيان نسب و جايگاه والاي ايشان در ميان اهل‌بيت نبوي و صحابة كرام رضوان‌الله‌عليهم پرداخته و آن‌گاه اخلاق و اوصاف ايشان را بيان داشته است. سپس به اصل مطلب يعني عدم بيعت با يزيد و دعوت مردم كوفه از ايشان پرداخته و ماجراي دردآور و جگرسوز كربلا را از لابه‌لاي روايات مختلف گزينش و تشريح كرده است. اسامي فرزندان حضرت علي و حضرت حسين رضي‌الله‌عنهم را فهرست كرده است. به وقاحت ابن‌زياد و فرجام بدي كه دچار آن شد اشاره كرده و نيز عزاداري از ديدگاه اهل‌سنّت را مورد بحث و تحقيق قرار داده است. در پايان نيز پيام نهضت حضرت حسين رضي‌الله‌عنه‌ را ذكر كرده است كه مي‌توان آن را چكيده و عصاره مطالب اين اثر برشمرد. ذكر منابع مورد استفاده در اين رساله نيز بر ارزش آن افزوده است.
اميد است در چاپ‌هاي بعدي اغلاط تايپي و كاستي‌هاي ويرايشي اين اثر رفع گردد.

تفسير يعقوب چرخي از ديرباز در ميان اهل علم و معرفت به‌ويژه اهل‌ تصوّف و عرفان فارسي‌زبان متداول بوده است؛ زيرا نويسندة آن علامه يعقوب چرخي رحمه‌الله‌ از عارفان صاحب‌نام و بلندپاية قرن نهم هجري بوده و در زمينة تصوّف و عرفان مقام ارجمند و جايگاه بلندي را حايز بوده است.
اين تفسير مختصر و مفيد از ويژگي‌هاي منحصربه‌فردي برخوردار است؛ از ويژگي‌هاي بارز اين تفسير آن است كه علامه يعقوب چرخي با رويكردي عارفانه به بيان مباحث تفسيري و عرفاني پرداخته و به اصلاح حال و تزكيه و تصفيه باطن نيز اشاراتي ظريف و زيبا دارد و گاهي به نكات بلاغي و بياني نيز اشاره مي‌كند.
همچنين نويسنده والامقام از اشعار عرفاي شاعران نامداري چونان سعدي و مولوي و … نيز بهره برده كه به پرباري اين تفسير افزوده است. خود علامه چرخي‌ نيز در ميدان شاعري جايگاه والايي دارد؛ يك نمونه از اشعار ايشان كه در تفسير آمده است: تا در طلب گوهر كاني كاني/ تا زنده به بوي وصل جاني جاني/ في‌الجمله حديث مطلق از من بشنو/ هر چيز كه در جستن آني آني.
اين تفسير آخرين اثر علامه چرخي است كه آن را در سال 851 هجري نگاشته است. در اين اثر برخي از اجزاي قرآن تفسير شده است كه عبارت‌اند از تفسير تعوّذ، بسمله، سورة فاتحه و جزءهاي بيست‌ونهم و سي‌ام قرآن. آن‌گونه كه خود مؤلف در مقدمة تفسير ذكر كرده است، عمدة مطالب را از تفسير كشّاف زمخشري و تفسير موفق‌الدين كواشي گزينش كرده و به فارسي درآورده است. گفتني است كه در اين تفسير پاره‌اي از روايات ضعيف نيز يافت مي‌شود مانند داستان عوج بن غنق كه در صفحه 139 از اين تفسير آمده است.
مصحّح محترم، اين تفسير را در قالبي جديد به مشتاقان ميراث مكتوب گذشتگان عرضه داشته و در اين راستا تلاش فراوان و قابل قدري انجام داده است، اما چند نكته در اين‌باره قابل يادآوري است:
1ـ مصحّح محترم كارهايي را كه بر اين كتاب انجام داده در مقدمه برشمرده است، كاش در زمينة تصحيح متن كتاب نيز بيشتر توضيح مي‌داد و از تغييراتي كه در رسم‌الخط آن اعمال كرده نمونه‌هايي را جهت روشن شدن مقدار تغييرات ذكر مي‌كرد.
2ـ تخريج كامل احاديث و روايات موجود در اين تفسير و نيز تخريج اشعار و توضيح پاره‌اي نكات در اشعار و همچنين ويرايش فني كتاب از نيازهاي مبرم اين اثر مي‌باشد.
3ـ ترجمه فارسي عبارات عربي موجود در اين كتاب دقّت و عنايت افزون‌تري مي‌طلبد.
4ـ همچنين گفتني است كه مصحّح محترم از نسخة‌ ديگر اين كتاب كه در سال 1420 هجري توسط انتشارات «الرحيم آكادمي» كراچي چاپ و منتشر شده و نسخه‌اي از آن در كتابخانة مركزي دارالعلوم زاهدان موجود است، بهره نبرده است. زندگي‌نامه علامه يعقوب چرخي در مقدمه، و فهرست تفصيلي مباحث موجود در آن در ابتداي نسخة «الرحيم آكادمي» ذكر شده است كه جاي آن در اين نسخه خالي است.
به‌هرحال، اميد است اين اثر ارزشمند براي همگان سودمند واقع گردد.

در دهة اخير با توجه به نيازهاي جامعه، كتاب‌هاي حديثي متعددي در اين ديار به زبان فارسي چاپ و منتشر شده و در اختيار خوانندگان قرار گرفته است. يكي از پربارترين كتاب‌هايي كه با نظرداشت خواسته‌هاي جامعة اسلامي تأليف و هم‌اكنون توسط مترجم توانا جناب مولوي عبدالقادر دهقان به فارسي ترجمه شده، كتاب «ترجمان‌السنة» مولانا بدرعالم مهاجر مدني است. از ويژگي‌هاي بارز اين كتاب گران‌سنگ آن است كه با نگرشي هدفمند و ترتيبي نوين و با گزينش احاديث از ذخيرة حديثي و روايي اسلام به نگارش درآمده و از اين لحاظ جايگاه ارزنده‌اي در ميان ديگر كتاب‌هاي حديثي دارد.
مؤلف كتاب، شاگرد بلندپاية محدّث بزرگ علامه انورشاه كشميري است كه خود نيز در عرصة حديث‌شناسي جايگاهي ممتاز دارد. ايشان در مقدمة كتاب، بسياري از ويژگي‌هاي قابل ذكر كتاب را برشمرده است كه در زمينة آشنايي با اين گنجية بزرگ ما را ياري مي‌كند.
مؤلف محترم بر اين باور است كه امروزه بايد با رويكردي اعتدالي و به‌دور از افراط و تفريط به شاهكارهاي حديثي گذشتگان نگريست؛ زيرا اين ميراث مكتوب و ماندگار به مباحث عبادي، اخلاقي، اجتماعي و سياسي و … پرداخته‌اند و در هر زمينه‌اي از  غناي علمي برخورداراند. سلف صالح در عصر و زمان خود با تلاش‌هاي پيگير و طرح مباحث مورد نياز فتنه‌هاي دوران خود را از بين برده به ياري اسلام شتافته‌اند، چنانكه در كتاب‌هاي آنان مسائلي از قبيل رد جهميه، مناقشات معتزله و خوارج و غيره آمده است. امروزه نيز بايد دانشوران ديني عناوين كتاب‌هاي حديثي را طوري ترتيب دهند كه پاسخ‌گوي نيازها و مسائل حاد امروزي باشد.
مؤلف محترم ضمن اعتراف به خدمات پيشينيان مي‌نويسد: بدون شك يكي از مهم‌ترين نيازهاي زمان ما اين است كه بار ديگر احاديث نبوي را از اين زاويه بنگريم كه رهنمودهاي دين كامل در مورد مسائل جهاني و اجتماعي چيست؟ و راه‌حل‌ بحران‌ها و مقتضيات كنوني زمان در فرموده‌هاي نبوي چيست؟
مؤلف محترم با در نظر گرفتن موارد فوق و با استفاده از شيوة نوين نگارش به تأليف اين اثر ماندگار پرداخته است. از ديدگاه ايشان بايد گنجينه‌هاي بزرگي از احاديث صحيح در اختيار مردم قرار گيرد تا آنان بتوانند در مورد نيازهاي جديد خود حداكثر معلومات را كسب كنند.
مؤلف در كتاب حاضر، با الگوبرداري از شيوة عنوان‌گذاري امام بخاري در كتاب صحيح بخاري، عناوين تازه‌اي انتخاب و احاديث را به گونه‌اي ترجمه كرده است كه براي استفادة عموم مسلمانان و طبقة تحصيل‌‌كرده كارآمد باشد.
مولانا بدرعالم در انتخاب و گزينش احاديث اين كتاب از كتاب‌هاي مسند امام احمد، مستدرك حاكم همراه با تحقيق علامه ذهبي، مجمع‌الزوائد علامه هيثمي، و در مواردي از منتخب كنزالعمال شيخ علي ‌متّقي هندي بهره‌ برده است، و بيشتر در اين مجموعه بر احاديث صحيح و حسن تكيه كرده و از احاديث ضعيف و موضوع جدا پرهيز كرده است.
هدف مؤلف از نگارش اين كتاب تبليغ و اصلاح خلق بوده است، لذا از طرح مناقشات علمي پرهيز كرده و در مسائل فروعي با اختصار و در مسائل اصولي به تفصيل سخن گفته است. آن‌گونه كه مؤلف در مقدّمه يادآور شده است، در شكل‌گيري اين كتاب، افزون بر صد كتاب و منبع مورد استفاده قرار گرفته است. از آثار علمي علامه انورشاه كشميري نيز استفاده شده و مؤلف تصريح  كرده كه اين كتاب بر اساس طرز تفكر ايشان نگاشته شده است.
همچنين در اين كتاب با توجّه به فرصت اندك مؤلف به اصل منابع مراجعه نشده و به نقل غيرمستقيم بسنده شده است، اما مترجم محترم كار تحقيق و استخراج احاديث را از منابع اصلي به‌طور كامل انجام داده است؛ خداوند هر دو را پاداش نيك دهد.
اين كتاب گنجينه‌‌اي گران‌بها، مفيد و ارزنده است كه مي‌تواند خلأ بزرگي را در اين زمينه پر كند و مشعل فروزاني فراراه عموم خوانندگان گرامي باشد. اميد است جلدهاي بعدي اين كتاب ارزنده، در طبعي آراسته‌تر و كيفيتي مطلوب‌تر، به خوانندگان محترم تقديم گردد. ‌

سيرت و سلوك زنده و ارزندة حماسه‌آفرينان تاريخ اسلام، در واقع تصوير روشني از ايمان راستين و عملكرد نيكوي آنان است كه مي‌تواند در قالب داستان چراغ راه نسل جديد و افراد حقيقت‌جو قرار گيرد و نقطة عطفي در زندگي‌شان باشد. ازاين‌رو، جست‌وجو در لابه‌لاي كتاب‌هاي تاريخ و سيرت، و گزينش و انتخاب داستان‌هاي شور‌آفرين و آموزنده، گرچه زحمت فراوان و صبر مضاعفي مي‌طلبد، اما كاري بس ارزنده و درخور تحسين و تقدير است.
نويسندة توانا جناب مولوي عبدالقادر دهقان، با جستاري هدفمند در لابه‌لاي ذخاير ارزشمند كتابخانة عظيم اسلامي، گامي مؤثر در اين زمينه برداشته و پنجاه داستان آموزنده را در اين اثر گردآورده است كه استفاده از آن براي اقشار مختلف جامعه به‌طور يكسان سودمند و مفيد خواهد بود.
تنوع و گستردگي داستان‌ها و استفاده از منابع گوناگون فارسي، عربي، ادبي، تاريخي و عرفاني از برجستگي‌هاي نمايان اين اثر است. همچنين اين كتاب بر داستان‌هايي از سيرت پيامبر اسلام صلّي‌الله‌عليه‌وسلّم‌، اهل‌بيت نبوي، اصحاب كرام، ائمه بزرگوار، دلاورمردان عرصه‌‌هاي دعوت و جهاد، و عارفان وارسته و خداجو مشتمل است.
نويسندة محترم در مقدّمة كتاب نوشته است: به‌هرحال، كتاب حاضر گنجينه‌اي است از داستان‌هاي اسلامي كه در تأليف آن، سعي شده است، داستان‌هايي واقعي از كتب حديث و تاريخ و زندگاني بزرگان اسلام با ذكر منبع، جمع‌آوري شود كه نكات آموزنده‌اي در زمينة اخلاق و تربيت اسلامي و حكمت‌ها و اندرزهاي ديني دربر داشته باشند و درعين‌حال، بر سطح معلومات خواننده نيز بيفزايند.