خداوند متعال با لطف و کرم بیانتهای خویش، بیست روز از ماه مبارک رمضان را به ما ارزانی داشت. این روزها مانند چشمبرهمزدنی سپری شدند. هر قدر که در این مدت توفیق عبادت نصیبمان شد، شکر و سپاس خداوند را بهجا آوریم، باز هم کم است؛ اما همچنان باید برای کوتاهیهایمان استغفار کنیم.
به دهه پایانی رمضان رسیدهایم؛ دههای که چکیده و عطر کل ماه مبارک در آن نهفته است. همۀ روزها و شبهای رمضان پربرکتاند، اما خداوند فضیلت و برکات ویژهای در دهه آخر قرار داده است. هر شب، منادیای از جانب پروردگار ندا میدهد: «آیا استغفارکنندهای هست تا او را ببخشایم؟ آیا کسی روزی میطلبد تا او را بینیاز کنم؟» با اینحال، خداوند تمام فیض و برکات ماه رمضان را در این ده روز پایانی به اوج رسانده است.
سیره پیامبر ﷺ در دهه پایانی رمضان
حضرت عایشه رضیاللهعنها میفرماید: «هرگاه دهه آخر رمضان فرا میرسید، رسولالله ﷺ کمر همت را محکم میبستند، شبها را با عبادت زنده نگه میداشتند و خانواده خود را نیز بیدار میکردند.»
پیامبر اکرم ﷺ حتی در شبهای عادی، نمازهای طولانی و زیبایی میخواندند. حضرت عایشه رضیاللهعنها روایت میکند: «رسولالله ﷺ در شب چهار رکعت نماز میخواندند که طول و زیبایی آن وصفناشدنی بود.» ایشان مراقب بودند که خواب همسرانشان مختل نشود و با عشق و اشتیاق به نوافل و عبادت میپرداختند. اما در دهه آخر، تمام توان خود را صرف شبزندهداری و عبادت میکردند و خانواده را نیز به این کار تشویق مینمودند.
شب قدر؛ شبی برتر از هزار ماه
خداوند در این دهه، شبی را قرار داده که عبادت در آن از هزار ماه برتر است. در زبان عربی، واژه «خیر» برای برتری چشمگیر بهکار میرود؛ پس عبادت در شب قدر از عبادت هزاران ماه نیز ارزشمندتر است.
هزار ماه زیستن برای هیچکس ممکن نیست، اما اگر فرض کنیم کسی این مدت زنده بماند، حتی یک لحظه عبادت مداوم در توان انسان نیست. با این حال، خداوند با رحمت خود این فرصت عظیم را در شب قدر به ما عطا کرده است.
شب قدر کدام شب است؟
پیامبر ﷺ ابتدا از زمان دقیق شب قدر آگاه بودند، اما هنگامی که برای اعلام آن بیرون آمدند، دو نفر را در حال مشاجره دیدند. به دلیل این نزاع، زمان دقیق شب قدر از خاطرشان محو شد. پس از آن، تنها این نشانه باقی ماند که شب قدر در دهه آخر رمضان، بهویژه در شبهای فرد (21، 23، 25، 27 یا 29) قرار دارد.
این ماجرا حکمت بزرگی دارد. خداوند متعال ابتدا این شب را آشکار کرد، سپس آن را پنهان نمود تا مردم به عبادت در یک شب اکتفا نکنند و در تمام شبهای دهه آخر به عبادت بپردازند. آیا خداوند میخواست شب قدر را آشکار کند؟ خیر، هدف این بود که نشان دهد نزاع و اختلاف تا چه حد نکوهیده است؛ چنانکه حتی چنین شب بزرگی را پنهان کرد. متأسفانه امروز مردم برای یافتن شب قدر تلاش میکنند، اما برای رفع اختلافات هیچ کوششی نمیکنند. جامعه ما گرفتار نزاع بر سر مال و ثروت شده است. مسلمانان یکدیگر را به قتل میرسانند. خداوند همه را در پناه خود حفظ کند و زندگیای سرشار از محبت و آرامش عطا فرماید. به هر حال، برای بهرهمندی از شب قدر، پنج شب فرد در دهه آخر در اختیار ماست.
اعمال توصیهشده در شبهای قدر
پیامبر ﷺ فرمودند: «در خواب دیدم که در شبی بارانی، در گلولای به سجده افتادهام؛ آن شب، شب قدر بود.»
صحابه روایت کردند که در شب بیستویکم، آسمان صاف بود، اما ناگهان باران بارید و پیامبر ﷺ در گلولای سجده کردند. با این حال، در سالهای بعد، شب قدر در شبهای دیگر نیز قرار گرفت. اکثر روایات، شب بیستوهفتم را محتملتر میدانند.
سؤال این است: در دهه آخر چه باید کرد؟
خداوند این شبها را برای عبادت و خلوت با خود اختصاص داده، نه برای جلسات، سخنرانیها یا پختوپز. خداوند میفرماید: «در خلوت شب نزد من آیید و از من فرار نکنید.»
در حد توان، نماز بخوانید و سعی کنید نمازهای طولانیتر با قیام، رکوع و سجدههای طولانی اقامه کنید. در گذشته، مردم سورههای طولانی از جزء «عمّ» را حفظ بودند، اما امروزه ارتباط با قرآن کمرنگ شده و اغلب فقط ده سوره آخر را حفظ میکنند.
اگر سورههای طولانی قرآن را حفظ هستید، آنها را در نماز تهجد بخوانید. اما اگر تنها ده سوره آخر را از بر دارید، میتوانید این سورهها را در یک رکعت تکرار کنید؛ مثلاً یک سوره را ۱۰، ۲۰ یا حتی ۳۰ بار بخوانید. این تکرار، تلاوتی طولانی و ارزشمند بهشمار میآید.
در حدیثی آمده است که پیامبر ﷺ شبی تمام مدت در نماز، این آیه را تکرار کردند: «إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ» (اگر آنها را عذاب کنی، بندگان تو هستند و اگر آنها را ببخشایی، تو عزیز و حکیمی).
از آنجا که قرآن بهتدریج نازل میشد، صحابه رضیاللهعنهم آیات را در نماز تهجد با تکرار تلاوت میکردند. بنابراین، میتوانید سوره اخلاص را در یک رکعت ۱۰، ۲۰ یا ۳۰ بار بخوانید. در قیام، «سبحان ربی العظیم» و در سجده، «سبحان ربی الأعلی» را بسیار تکرار کنید. در سجده دعا کنید و تمام دعاهای ثابتشده از قرآن و سنت را به زبان بیاورید. قیام، رکوع و سجده را طولانی کنید، زیرا انسان در حالت سجده به خداوند نزدیکتر است. پیامبر ﷺ فرمودند: «در سجده بسیار دعا کنید.»
اعمال مهم در دهه آخر رمضان
در این دهه به موارد زیر توجه کنید:
نماز طولانی: نمازهایی با قیام، رکوع و سجدههای طولانی بخوانید.
تلاوت طولانی: قرآن را با تکرار و تأمل بخوانید.
کثرت ذکر: بهترین ذکرها «سبحانالله» و «الحمدلله» است؛ آنها را بسیار بگویید.
کثرت دعا: در سجده، دعاهای مسنون را به زبان عربی بخوانید. پس از نمازهای فرض، با زبان خودتان برای خود، خانواده و عزیزانتان دعا کنید. همچنین برای برقراری امنیت در کشورتان دعا کنید. در حال حاضر، کشور ما (پاکستان) با فاجعهای بزرگ روبهروست و ناآرامیها گسترش یافته است. برای کل جهان اسلام نیز دعا کنید. در غزه، وحشیگری و بمباران دوباره آغاز شده است. مسلمانان میانمار با مشکلات فراوان دستوپنجه نرم میکنند و در جستجوی پناهندگی در بنگلادش هستند. از خداوند بخواهید گناهان ما را پاک کند و ما را از عذاب و بردگی دیگران در امان نگه دارد.
برای بهرهمندی از این فضیلتها، شایسته است شب قدر را با عبادت زنده نگه داریم. خداوند به همه ما توفیق عنایت فرماید.
*برگرفته از خطبههای جمعه شیخالاسلام علامه مفتی محمدتقی عثمانی (بیانات خطبه جمعه، ۲۰ رمضان ۱۴۴۶)
دیدگاههای کاربران