تربیت فرزندان؛ بایدها و نبایدها*

خداوند متعال در آیه‌ی ششم سوره‌ی تحریم می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا». اگرچه اولین مخاطبان قرآن صحابه بودند، اما قرآن پیام ازلی و جاودان الله برای تمام انسان‌هاست. این آیه کسانی را که به خدا ایمان آورده‌اند و رسول اکرم را پیامبر برحق او می‌دانند مورد خطاب قرار داده است که در وهله‌ی اول خودتان را از آتش سوزان جهنم نجات دهید. ولی آیا نجات خود فرد بدون نجات خانواده، همسایگان و اجتماع ممکن است؟ خیر! به همین خاطر خداوند می‌فرماید: خودتان و خانواده‌ی‌تان را از آتش سوزان جهنم برهانید؛ آتشی که برخلاف آتش دنیا هیزم آن سنگ‌ها و انسان‌ها هستند؛ در صورتی که اینها در دنیا اسباب خاموش‌کردن آتش هستند.

سؤال اینجاست که مگر صحابه فرزندان خود را در آتش انداختند یا امکان داشت در آینده این کار را بکنند یا فرزندان‌شان خودشان را در آتش بیندازند؟ چنین چیزی وجود نداشت، بلکه خداوند آنان را از اسبابی که منجر می‌شود انسان سرانجام به جهنم برود، برحذر می‌دارد.
در زمان جاهلیت دختران را زنده‌به‌گور می‌کردند، اما پیامبر تربیت دختران را از اسباب رفتن به بهشت می‌داند. زمانی‌که دختران بی‌ارزش بودند رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم به آنان ارزش داد و جایگاه اصلی آنان را این‌گونه بیان فرمودند: کسی که دو دختر را سرپرستی و تربیت کند و در رابطه با حقوق آنان از الله بترسد، بهشت جای اوست. همچنین می‌فرمایند که تربیت فرزند از صدقه یک صاع بهتر است؛ زیرا شاید صدقه به مستحق اصلی‌اش نرسد و احتمال ریا نیز در آن باشد. علاوه بر این صدقه واجب نیست، درحالی‌که تربیت فرزندان واجب است.

ابتدای تربیت، انتخاب همسر خوب
در مورد زمان آغاز تربیت فرزندان، علما نظریه‌های گوناگونی دارند. برخی می‌گویند: تربیت باید از شش‌سالگی شروع شود، اما تربیت روحی و اخلاقی فرزند باید خیلی قبل از این شروع شود. شخصی نزد یکی از بزرگان آمد و گفت که فرزندی برایم متولد شده است، چگونه او را تربیت کنم؟ آن بزرگ گفت: تو دیر آمده‌ای، باید وقتی‌که فرزند در شکم مادر بود می‌آمدی. حتی قبل از دوران بارداری هم باید به فکر تربیت فرزند بود. برای اینکه انسان فرزند صالحی داشته باشد، باید مادر صالحی برای او انتخاب کند. همسری انتخاب کند که به شئونات اسلامی متعهد باشد و حجاب را رعایت نماید.
حضرت عمر در کوچه‌های مدینه گشت می‌زد که از خانه‌ای شنید مادری به دخترش می‌گوید: با شیرها آب قاتى کن تا سود بیشتری به دست آید، اما دختر گفت: امیرالمؤمنین از این کار نهی کرده است. مادرش گفت: ولی در این وقت شب امیرالمؤمنین کجاست؟ دختر گفت: اما خدا که ما را می‌بیند. حضرت عمر به غلامش دستور داد آن خانه را نشانی کند. روز بعد پسرش را برای خواستگاری از آن دختر آورد و از نسل همان دختر عمر بن عبدالعزیز پیدا شد که عدالتش شهره‌ی آفاق گشت. خواهران و دختران باید خودشان را با لباس تقوا که بهترین پوشش است آراسته کنند.

رزق حلال و دعا برای فرزند سالم و صالح
انسان باید پس از انتخاب همسر خوب، از الله تعالی فرزند صالح و سالم بخواهد؛ مانند حضرت زکریا که خداوند به او حضرت یحیی را عنایت فرمود. وقتی فرزند در شکم مادر است مراحل تربیتی آغاز می‌شود. منقول است که یکی از امرای افغانستان که انسان نیکی بود فرزندش را برای مقابله با دشمن فرستاد و همسرش را با خبر کرد. همسرش گفت: إن‌شاءالله فرزندم پیروز می‌شود. روز بعد پادشاه نزد همسرش آمد و گفت به من خبر داده‌اند که فرزندم شکست خورده و فرار کرده است. مادرش گفت: امکان ندارد فرزندم شکست بخورد. او حتماً پیروز می‌شود. فردایش پادشاه با خوشحالی آمد و به همسرش گفت: به تو تبریک می‌گویم، فرزندت پیروزمندانه برگشته است، سپس از او پرسید تو از کجا فهمیدی که فرزندت پیروز می‌شود؟ مگر به تو الهام شده بود؟ همسرش گفت: نه! این رازی است که به هیچ‌کس نگفته‌ام. وقتی من باردار شدم باوجود اینکه در قصر تو زندگی می‌کردم هرگز لقمه‌ی حرام و مشکوک نخوردم، همچنین قبل از اینکه به فرزندم شیر بدهم وضو می‌گرفتم و دو رکعت نماز می‌خواندم و توجهم به‌طرف الله تعالی بود. به این خاطر دانستم فرزندی که خون پاک در رگ‌هایش جریان دارد و شیر پاک‌ خورده است، هرگز شکست نمی‌خورد. اگر تو می‌گفتی که شهید شده است من باور می‌کردم، اما شکست او برایم باورکردنی نبود.

حقوق فرزند
وقتی فرزند متولد می‌شود انسان باید دو رکعت نماز بخواند و از خداوند بخواهد به او توفیق تربیت صحیح این فرزند را عنایت فرماید. نام نیک برای او انتخاب کند. بهترین اسامی «عبدالله» و «عبدالرحمن» و هر نامی‌ست که منتسب و مرتبط با الله باشد. نام‌های پیامبران، مردان و زنان صحابه را بر فرزندان خود بگذاریم. پیامبر اکرم می‌فرماید: برای فرزندان‌تان نام نیکو انتخاب کنید؛ زیرا شما در روز قیامت به نام‌های‌تان صدا زده می‌شوید. روز هفتم موهایش را بتراشد، این کار باعث تیزهوشی و روشنایی چشم می‌شود. بعد از تراشیدن موها، هم‌وزن آن نقره صدقه کند. اگر فرزند پسر است باید روز هفتم یا قبل از بلوغ ختنه شود.

محیط آرام و سالم
برخورداری منزل از محیطی آرام در تربیت فرزند تاثیر بسزایی دارد. حرف‌های زشت پدر و مادر بر فرزند تأثیرگذار هستند. مشاجرات زن و شوهر تأثیرات سوءی بر فرزندان می‌گذارند. در خانه‌ای که سخنان زشت و فحاشی ردوبدل شود، صدای موسیقی بلند ‌شود و تصاویری که اسلام حرام قرار داده است وجود داشته باشند، فرزند به خوبی تربیت نخواهد شد. فرزندان از اقوال و اعمال والدین‌شان الگو می‌گیرند. عبدالله بن سهل می‌گوید: دایی‌ام همیشه برای نماز تهجد بلند می‌شد، من هم بلند می‌شدم. روزی مرا خواست و دستم را گرفت و گفت: وردی به تو یاد می‌دهم،‌ بر آن مداومت کن؛ قبل از خواب سه مرتبه این ورد را بخوان: «الله معی، الله ناظری، الله شاهدی»؛ (الله با من است، الله مرا می‌بیند.) مدتی بعد گفت: حالا هفت مرتبه بخوان و مدتی بعد گفت: حالا یازده مرتبه بخوان. کم‌کم من به معنای این ورد دقت کردم پی‌ بردم که وقتی الله با من است پس من باید خوب حرف بزنم، خوب راه بروم. اینجا بود که شیرینی ایمان را در وجودم احساس کردم. به همین خاطر رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم می‌فرماید: در گوش چپ نوزاد اقامه و در گوش راست او اذان بگویید تا یگانگی و عظمت الله در گوش او طنین‌انداز شود و با توحید پرورش یابد. رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم می‌فرماید: کسی که اولین و آخرین سخنش «لا إله إلا الله» باشد بهشتی است. این را به فرزندان‌مان یاد بدهیم.

آموزش اخلاق و صفات نیک به فرزندان
به فرزندان‌مان دروغ یاد ندهیم. اگر هزار بار به او بگوییم راست بگو اما وقتی از ما سخن دروغی بشنود، از همین الگو می‌گیرد. از ابتدا باید در ذهن فرزند القا شود که دروغ نگوید، خیانت نکند و حرام نخورد. واقعه‌ی شیخ عبدالقادر گیلانی معروف است که مادرش به او چهل درهم یا دینار می‌دهد و او را برای تحصیل علم با کاروانی می‌فرستد و به او توصیه می‌کند که در هیچ حالی دروغ نگوید. دزدان راه را می‌بندند و از آن کودک می‌پرسند که چه داری؟ می‌گوید: چهل درهم. او را نزد رئیس خود می‌برند، رئیس نیز از او همان سؤال را می‌پرسد. او می‌گوید: چهل درهم دارم. از او سؤال می‌کند: چرا دروغ نگفتی؟ ‌می‌گوید: مادرم به من توصیه کرده که دروغ نگویم. رئیس دزدان متأثر می‌شود و می‌گوید تو به مادرت وفادار ماندی، اما من با خدایم نقض عهد کردم. من همین‌جا از دزدی توبه می‌کنم. همراهانش گفتند: ما هم توبه می‌کنیم.
گاهی عملکرد یک بچه باعث نجات و هدایت گروهی می‌شود. فرزندان پاک‌طینت در دامان پاک مادران پرورش می‌یابند. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمود: پدر و مادر خود را دشنام ندهید. صحابه گفتند: چه کسی پدر و مادر خود را دشنام می‌دهد. فرمود: تو مادر یکی را دشنام می‌دهی و او هم مادر تو را دشنام می‌دهد.

تعلیم قرآن
مهم‌ترین وظیفه‌ی پدر و مادر تعلیم قرآن به فرزندان است. ما برای دنیای فرزندان‌مان چقدر تلاش می‌کنیم؛ معلم خصوصی می‌گیریم و سرما و گرما نمی‌شناسیم. باید همان‌قدر که برای دنیای‌شان اهمیت می‌دهیم، برای یادگیری قرآن نیز تلاش کنیم. با فرزند خوب، برای خود دعاگویان زیادی جمع کنیم و چنان فرزندی تربیت کنیم که هر کس او را می‌بیند برای ما دعای خیر کند. رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم می‌فرماید: بهترین شما کسی است که خود قرآن را یاد می‌گیرد و به دیگران نیز یاد می‌دهد. فرزندان‌تان را برای فراگیری قرآن و احاکم اسلامی به مکاتب بفرستیم. از آنها خبرگیری کنیم تا احساس کنند که والدین به آنها اهمیت می‌دهند.
باید ایمان به قرآن و محبت با آن، محبت با رسول‌الله و اخلاق و سیرت ایشان را در وجود فرزند نهادینه کنیم. چه اشکالی دارد ما هفته‌ای یک‌بار دسته‌جمعی در منزل بنشنیم و قرآن بخوانیم. فضای منزل، معنوی می‌شود. داستان‌های قرانی، داستان‌های سیرت پیامبر و صحابه ما را از داستان‌های دروغین و فیلم‌های تصنعی بی‌نیاز می‌کند.

تشویق به نماز
رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم می‌فرماید: فرزندان‌تان را در هفت ‌سالگی به نماز دستور دهید و در ده ‌سالگی بر ترک آن تنبیه کنید. علامه سید ابوالحسن ندوی که در کودکی پدرش را از دست داد می‌گوید: ازجمله‌ موفقیت‌هایی که داشتم این بود که مادرم بر پایبندی من برای نماز بسیار حساس بود و اهمیت می‌داد، مرا برای نماز صبح بیدار می‌کرد، هیچ‌گاه به من لقمه‌ی حرام نداد و نمی‌گذاشت اوراد روزانه و تلاوت قرآنم فوت شود. علاوه بر این هر وقت من با کودکان ضعیف‌تر درگیر می‌شدم مرا وادار می‌کرد بروم و از آنها معذرت‌خواهی کنم، اگرچه مقصر آنها ‌بودند. ما نیز باید این‌گونه به فرزندمان تواضع را یاد بدهیم و غرور و فخرفروشی نژادی را از وجودش بیرون کنیم.

دوری از دوستان ناباب
مهم‌تر از همه این است که فرزند از دوستان ناباب دوری کند. اکنون دشمن فهمیده که توپ و تانک تأثیر خود را از دست داده و جز اینکه کینهی مسلمانان را نسبت به آنها بیشتر کند تأثیری ندارد. لذا از جنبه‌ی ‌فرهنگی ضربه می‌زند. اعتیاد فرهنگی که متأسفانه در میان جوانان و نوجوانان در حال گسترش است. جوانی که باید در مدارس و دانشگاه‌ها باشد، در میکده‌‌ها و پارک‌ها مشغول عیاشی است. دشمن اسباب فحشا را برای جوانان فراهم کرده است. اینها مخرب‌های فرهنگی هستند که اجتماع را به نابودی می‌کشانند. کارتن‌خواب‌ها زیاد شده‌اند و نمازگزاران کم هستند. ما باید خودمان احساس مسئولیت کنیم، درغیر این‌صورت روزی این مصیبت‌ها دامن‌گیر خود ما خواهد شد و دود آن به چشم ما هم خواهد رسید. فرزندان‌مان را از تهمت و غیبت بازداریم. حرفی که می‌شنویم تحقیقش کنیم. آبروی مسلمان را نریزیم. چند چیزند که تمام ادیان الهی بر آن متفق‌اند: حفظ آبرو، حفظ عقل که مخدرات عقل را از بین می‌برند، حفظ جان و حفظ دین.
علامه ابوالحسن ندوی رحمه‌الله می‌فرماید: به فرزندان خود بیاموزید که دیگران را آزار ندهند. مبادا آهی از دل مظلومی بلند شود که آینده فرزندتان را خراب کند.

* مشروح سخنان مولوی الیاس کبودانی، استاد حدیث شمس‌العلوم ایرانشهر، در مراسم نماز جمعه مسجد نور ایرانشهر- 7 آبان 95- (شمس‌آنلاین)