«دانشگاه قرویین» در مراکش، بیش از دو قرن پیش از دانشگاه آکسفورد تأسیس شد. این مرکز علمی به ابتکار «فاطمه فهری»، بانوی مسلمان قرن نهم میلادی، شکل گرفت و پس از گذشت بیش از ۱۱۵۰ سال، همچنان به فعالیت خود ادامه می‌دهد.
در میان کوچه‌های باریک و تاریخی شهر «فاس» در مراکش، مجموعه‌ای مذهبی و علمی قرار دارد که بیش از یازده قرن در تاریخ آموزش جهان اسلام نقش داشته است. دانشگاه قرویین که در سال ۸۵۹ میلادی تأسیس شد، به‌گفته یونسکو و کتاب رکوردهای گینس، قدیمی‌ترین دانشگاه جهان است که فعالیت آموزشی آن همچنان ادامه دارد.
این مرکز علمی بیش از دو قرن پیش از دانشگاه «بولونیا» در ایتالیا (قدیمی‌ترین دانشگاه اروپا) و چند قرن پیش از دانشگاه‌های آکسفورد و کمبریج در انگلستان شکل گرفت. اهمیت تاریخی آن، علاوه بر قدمت، به بنیان‌گذار آن بازمی‌گردد؛ فاطمه فهری؛ بانویی مسلمان که میراث خانوادگی خود را صرف ساخت مسجد و مرکز آموزش کرد.
از خانواده‌ای بازرگان تا تأسیس یک مرکز علمی
بر اساس روایت‌های تاریخی، فاطمه بنت محمد فهری قریشی، مشهور به فاطمه فهری، حدود سال ۸۰۰ میلادی در شهر قیروان، در تونس امروزی، به دنیا آمد. خانواده او پیشینه بازرگانی داشت و پدرش، محمد فهری، پس از مواجهه با مشکلات اقتصادی به مراکش مهاجرت کرد و سرانجام در شهر فاس ساکن شد.
فاطمه در محیطی مذهبی رشد کرد و در کنار فراگیری قرآن و حدیث، با فقه و دیگر علوم رایج زمان خود آشنا شد. او در جوانی ازدواج کرد، اما پس از درگذشت همسر، پدر و برادرش، بخش عمده‌ای از میراث خانوادگی به او و خواهرش مریم رسید.
این دو خواهر تصمیم گرفتند ثروت خود را به جای تجملات شخصی، صرف ساخت مراکز مذهبی و آموزشی کنند. در آن زمان، جمعیت مسلمانان فاس رو به افزایش بود و شهر به مراکز بیشتری برای عبادت و آموزش نیاز داشت.
«مریم فهری» هزینه ساخت مسجدی را تأمین کرد که بعدها به «مسجد اندلس» شهرت یافت. فاطمه نیز ساخت مسجدی بزرگ را آغاز کرد که برخلاف بسیاری از مساجد آن دوره، از ابتدا با هدف ایجاد یک مرکز آموزشی در کنار محل عبادت طراحی شده بود.
آغاز فعالیت دانشگاه قرویین؛ از علوم اسلامی تا ریاضیات، پزشکی و فلسفه
بر اساس روایت‌های تاریخی، ساخت مسجد قرویین در اول رمضان سال ۲۴۵ هجری قمری، برابر با سال ۸۵۹ میلادی، آغاز شد. بنای اصلی مسجد طی حدود دو سال تکمیل شد، اما تکمیل مجموعه مذهبی و آموزشی آن، بنا بر برخی روایت‌ها، بین ۱۲ تا ۱۸ سال زمان برد.
ابن ابی زرع، مورخ قرن چهاردهم میلادی، در کتاب «روض القرطاس» نوشته است که فاطمه شخصاً بر روند ساخت این مجموعه نظارت می‌کرد و خود را وقف تکمیل آن کرده بود.
نام قرویین نیز از شهر قیروان، زادگاه این دو خواهر، گرفته شد؛ شهری که بسیاری از ساکنان محله محل زندگی خانواده فهری از آن به فاس مهاجرت کرده بودند.
قرویین در ابتدا شامل مسجد، مدرسه و کتابخانه بود، اما در طول قرن‌ها گسترش یافت. مسجد این مجموعه در سال ۹۵۶ میلادی و سپس در قرن‌های دوازدهم و شانزدهم توسعه پیدا کرد. امروزه این مسجد با طولی حدود ۲۷۲ فوت، از مساجد بزرگ آفریقا به شمار می‌رود و ظرفیت آن حدود ۲۲ هزار نمازگزار عنوان شده است.
فعالیت علمی قرویین به علوم دینی محدود نماند. در کنار قرآن، حدیث و فقه، موضوعاتی مانند زبان‌شناسی، حقوق، ریاضیات، فلسفه، پزشکی، نجوم و موسیقی نیز در دوره‌های مختلف در آن آموزش داده شدند. زنان نیز امکان تحصیل در این مرکز را داشتند، هرچند فضای آموزشی جداگانه‌ای برای آنان در نظر گرفته شده بود.
برخی روایت‌های تاریخی از ارتباط شماری از دانشمندان یهودی و مسیحی با این مرکز حکایت دارند. همچنین نام شخصیت‌هایی مانند ابن خلدون، مورخ برجسته، و نورالدین بطروجی، اخترشناس، در میان دانشمندان مرتبط با قرویین دیده می‌شود.
کتابخانه‌ای ارزشمند
کتابخانه دانشگاه قرویین از بخش‌های مهم این مجموعه تاریخی است. بر اساس اطلاعات موجود، بیش از ۲۰ هزار اثر متعلق به قرون وسطی در آن نگهداری می‌شود که بخش بزرگی از آن‌ها دست‌نویس هستند. حدود چهار هزار کتاب و نسخه خطی نیز از آثار نادر این مجموعه به شمار می‌روند.
ازجمله آثار مهم این کتابخانه، نسخه‌هایی از کتاب حدیثی «الموطأ» اثر امام مالک بن انس و آثار ابن خلدون، ازجمله «مقدمه» و «العبر»، هستند. همچنین نسخه‌ای خطی از قرآن کریم در این مجموعه نگهداری می‌شود که بنا بر روایت متن، سلطان احمد منصور در سال ۱۶۰۲ میلادی آن را اهدا کرده است.
در جریان مرمت‌های سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۶ نیز مرکزی پژوهشی برای حفاظت و احیای نسخه‌های تاریخی ایجاد شد.
پیشگامی در اعطای مدارک علمی
محمد منونی، مورخ مراکشی، معتقد است که دانشگاه قرویین در فاصله حدود سال‌های ۱۰۴۰ تا ۱۱۴۷ میلادی به یک مرکز رسمی آموزش عالی تبدیل شده بود و به دانشجویان بر اساس شایستگی علمی، مدارک تحصیلی اعطا می‌کرد.
به باور شماری از پژوهشگران، این مرکز از نخستین نهادهایی بود که نظام اعطای مدارک علمی را به‌صورت سازمان‌یافته اجرا کرد؛ ویژگی‌ای که جایگاه تاریخی آن را در تحول آموزش عالی برجسته می‌کند.
در دوران معاصر نیز ساختار این نهاد تغییر یافت. در سال ۱۹۶۳ میلادی، با صدور فرمانی سلطنتی در مراکش، روند تبدیل آن به دانشگاهی با ساختار مدرن آغاز شد و در سال ۱۹۶۵ عنوان «دانشگاه» به‌طور رسمی در نام این مرکز علمی قرار گرفت.
میراث ماندگار فاطمه فهری
داستان فاطمه فهری، فراتر از روایت ساخت یک مسجد و مرکز آموزشی، نمونه‌ای از نقش زنان در توسعه دانش و فرهنگ در تاریخ جهان اسلام است. او و خواهرش مریم تصمیم گرفتند میراث خانوادگی خود را در خدمت جامعه قرار دهند؛ اقدامی که آثار آن بیش از یازده قرن بعد نیز باقی مانده است.
امروز و با گذشت بیش از یازده قرن، دانشگاه قرویین نه‌تنها بخشی از هویت تاریخی شهر فاس، بلکه نمادی از پیشینه علمی جهان اسلام به شمار می‌رود؛ نهادی که شکل‌گیری آن به ابتکار بانویی مسلمان در قرن نهم میلادی بازمی‌گردد و نام فاطمه فهری را در تاریخ آموزش جهان ماندگار کرده است.
دیدگاههای کاربران