آغاز یک اقدام پسندیده*

در میان مجموعه خبرهایی کــه به طور معمول منفی است و موجب نگرانی می‌شود، یک خبر مهم و مثبت وجود داشت که کمتر مورد توجه قرار گرفت و به تیتر بسیاری از رسانه ها تبدیل نشد. خبر موردنظر، ابلاغ قانــون الحاق یک ماده بــه قانون مبارزه با موادمخدر از ســوی رئیس جمهــورى به وزارت دادگســتری بود تا از این پس احــکام دادگاه‌هاى دادگســتری درباره متهمان به قاچــاق مواد مخدر بر اســاس آن صادر شــود. قانونی که گفته می‌شود با تأییــد آن چندهزار نفر که حکم اعــدام دارند، از این وضع رها خواهند شــد.
شاید به کار بردن کلمه چندهزار نفر زیر اعدام خیلی ســاده باشد، ولی این یک مسأله مهم نه‌تنها ملی، بلکه فراملی است. چرا که بالا بودن تعداد اعدامی در ایران هزینه سنگینی را بر کشور تحمیل می‌کرد، هرچند مهمتر از این هزینه خارجی، درست نبودن این اعدام‌ها و اثرات سوء آن در داخل، مسأله اصلی ما بود.
نکته مهــم این اســت هنگامی که تعــدادی از نمایندگان مجلس این طــرح را ارایه کردند، برخی از دســت‌اندرکاران اجرایی و قضائی با آن مخالفت کردند. کفه مخالفت چنان ســنگین بود که گمان می‌رفت طرح به ســرانجام مطلوب نرسد. براساس این طرح، از این پس مجازات اعدام برای بسیاری از قاچاقچیان مواد مخدر حذف خواهد شد، مگر آن که به صورت مســلحانه قاچاق کنند یا سردســتگی و پشتیبانی مالی قاچاق را عهده‌دار شوند یا از اطفال و نوجوانان زیر 18 سال یا مجانین برای ارتکاب جرم استفاده کنند.
موضوع کلیدی در مجازات اعدام برای قاچاقچیان این بود که آیا تشــدید مجازات و صدور حکم اعدام به کاهش قاچاق مواد منجر خواهد شد و به تعبیر دیگر، اگر این مجازات حذف یا کمرنگ شود، آیا به تشــدید قاچاق خواهد انجامید؟ این پرسش مهمی است که می‌توان آن را آزمون کرد. در گذشته امکان آزمون آن فراهم بود. از زمانی که قانون مجازات تشدید شد تا امسال، آیا روند قاچاق کاهشی بوده یا افزایشی؟ مجموعه آمارهای رسمی نشان می‌دهد که تشدید مجازات هیچ‌گاه نتوانسته مانع از افزایش قاچاق مواد شود. گویی که این مجازات رابطه‌اش را با انگیزه و محاســبات اقدام‌کننده قطع کرده است.
علت نیز روشن است؛ مرتکبان این جرم در وضعیتی نیستند که درباره مجازات فکر کنند. فقط برخی از تخلفات و جرایم است که به‌صورت جدی تحت تأثیر مجازات قرار می‌گیرد؛ لــذا اعدام کردن آنان ممکن است عوارض دیگری داشته باشد که در ابتدای کار به چشم دیده نمی‌شود.
نظریه مذکور و این‌که تأثیر این مجازات بر میزان قاچاق و رشــد اعتیاد چقدر اســت، از این پس هم می‌تواند آزمون شــود. گر رونــد قاچاق مواد مخدر طی ســال‌های آینده تفاوت چندانــی که معنادار باشد با روند گذشــته نکرد، می‌توانیم به این نتیجه برسیم که اعدام‌ها بی‌اثر یا کم‌اثر بوده است، ولی اگر به طرز روشنی افزایش یافت، طبعا نتیجه‌گیری ما تفاوت خواهد کرد.
فارغ از این فرضیه، به یک نکته مهم باید اشــاره کرد. سهولت یا سختی کشتن فرد در یک جامعه، نشــانه‌ای از ارزش جان آدمیزاد در جامعه است. درست اســت که همه ما از مواد مخدر به ویژه قاچاقچی‌های آن متنفر هستیم و برای آنان درخواســت مجازات داریم، ولی این مســأله ابعاد گوناگونی دارد و نمی‌توانیم فقط به یک وجه ماجرا نگاه کنیم. نخستین وجه این است که قاچاقچیان بیشتر شامل چه کسانی هســتند؟ به‌ظاهر گمان می‌کنیم که آنان همه پولدار و ثروتمند هســتند و براى رســیدن به این ثروت، جوانان ما را به بدبختی می‌کشــانند، درحالی‌که چنین نیســت؛ بیشتر کســانی که در تور پلیس می‌افتند یــا محکوم به اعدام می‌شــوند، افراد ضعیف و بدبختی هســتند که بــرای گذران زندگــی به ایــن کار خلاف روی آورده‌اند. قاچاقچیان اصلی یا کمتر گیر می‌افتند یا اگر هم گیر بیفتند به طور معمول روش‌هایی برای نجات خود دارند.
حال با این مقدمه، هنگامی که ما به عنوان اعضاى یک جامعه، مســئولیت خود را در برابر بسیاری از نقاط کشور یا جوانان به درستی انجام نمی‌دهیم، چرا باید توقع داشــته باشیم که همه بر مسیر هدایت‌شده رفتار کنند؟ این حرف توجیه رفتار خلاف نیست، ولی داوری درباره رفتار خلاف افراد نیز صفر و یک نیست.
نکته دیگر این‌که کشتن و اعدام یک فرد در جامعه فقط کشــتن آن فرد نیست. همه شــهروندان نیز کمابیش در این‌باره قضاوت و داوری دارند و این‌که جایگاه انسان در جامعه ما چقدر است؟ شاید همین پایین‌بودن منزلت اوســت که او را به سمت خلاف ســوق می‌دهد. نگاه فرد به خویشتن و جایگاه او در جامعه، اهمیت زیادی در رفتــارش دارد. به‌علاوه، اعدام افراد به نوعی زدن برچسب شدید بر خانواده وی محسوب می‌شود و این برچسب‌زدن راه را برای رفتار متعارف آنان در جامعه می‌بندد.
بالابودن آمار اعدام در ایران و به ویژه داشتن رتبه نخست (با احتساب نسبت جمعیت) تصویری منفی در میان سایر مردمان نسبت به ما ایجاد می‌‌کند که هزینه‌های روانی، سیاسی و اقتصادی دارد.
امیدواریم با اجرای قانون جدید نه‌تنها شــاهد افزایش قاچاق نباشیم، بلکه شــاهد کاهش آن نیز باشــیم و آمار اعدامی‌های ایران به شدت کم شــود. البته مبارزه با قاچاق مواد فقط از طریق مجازات نیست، بلکه باید شیوه‌های دیگر تکمیل شود، ازجمله همکاری‌های بین‌المللی را نیز باید افزایش داد. این گامی به پیش بود و امیدواریم در ادامه نیز شــاهد تکرار این نوع از قوانین باشیم. باید یقین کنیم که کاهش جرم فقط از طریق افزایش مجازات ممکن نیســت، بنابراین امیدواریم که با اجراى قانون جدید، فضاى عمومى جامعه تلطیف شود و حتى مى‌توان انتظار داشت که اثرات مثبتى نیز بر مسأله مواد مخدر بگذارد.

*سرمقاله روزنامه شهروند/ دوشنبه 8 آبان 1396