زکات باید به صورت مستقیم در اختیار فقرا و مساکین قرار بگیرد

شیخ‌التفسیر مولانا محمدحسین گرگیج با بیان اینکه «صدقات فرضی صرفا متعلق به فقرا و مساکین می‌باشند»، مصارف زکات را طبق عقیده اهل‌سنت برای موارد عام‌المنفعه و مصارف همگانی ناجایز دانست.
مولانا گرگیج در مراسم نماز جمعه اهل‌سنت آزادشهر (14 خرداد 1395) پس از تلاوت آیه «إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکينِ وَ الْعامِلينَ عَلَيْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِي الرِّقابِ وَ الْغارِمينَ وَ في‏ سَبيلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبيلِ فَريضَةً مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَليمٌ حَکيمٌ» [توبه:60] اظهار داشت: فقط افراد فقیر و مسکین مستحق زکات هستند و این مال نباید در جای دیگری مصرف شود. همانطور که خداوند فریضه زکات را برای مسلمانان قرار داده است شرایط مصرف آن را نیز مشخص نموده است. اصناف مصارف زکات، اشخاصی هستند که در آیه 60 سوره توبه بیان شده است و این اموال باید به طور مستقیم در اختیار آنان قرار گیرد.
عضو مجمع فقهی ایران در توضیح اقسام مال و نصاب پرداخت آن در قالب زکات اظهار داشت: برخی اموال از طریق غنایم جنگی و یا کشف معدن حاصل می‌شوند که در این صورت باید یک‌پنجم آن را در راه خدا انفاق کرد. باید یک‌دهم اموالی که از طریق کشاورزی و بدون رنج و مشقت به‌دست می‌آیند (مانند گندم)، و یک‌بیستم محصولاتی همچون شالی و مرکبات که با سختی و زحمت حاصل می‌شوند در راه خدا صدقه شود. اگر از زیورآلاتی همچون طلا و نقره وقتی به حد نصاب 20 مثقال برسد باید دو و نیم درصد (2/5 مثقال) را به‌عنوان زکات پرداخت نمود.
مولانا گرگیج در تبیین و تشریح زکات اموال خاطرنشان کرد: زکات بر اموالی مانند پول نقد، زمین‌های تجاری، طلا، دام و سایر اموال که یک سال بر آنها بگذرد و مصرف نشوند، واجب می‌گردد. همچنین شخصی که هشت میلیون تومان پول نقد پس‌انداز داشته باشد و پس از گذشت یک سال آن را مصرف نکند، باید دو و نیم درصد آن را به‌عنوان زکات بپردازد.
مدیر دارالعلوم فاروقیه گالیکش در ادامه افزودند: البته زکات مختص اموال افراد بالغ و عاقل است، در مال کودک و شخص تیمار زکات نیست، ولی در حق چنین افرادی صدقه فطر، قربانی و عُشر در محصولات کشاورزی تعلق می‌گیرد.
خطیب جمعه اهل‌سنت آزادشهر در ادامه با تشریح آیه 60 سوره توبه، اظهار داشت: صدقات فرضی صرفا متعلق به فقرا و مساکین می‌باشند؛ یعنی کسانی‌که سرمایه‌شان به حد نصاب 8 میلیون تومان نرسد. یکی از شروط پذیرفته‌شدن زکات این است که در اختیار مسلمان قرار بگیرد. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم هرگز زکات را در اختیار غیرمسلمانان قرار نمی‌داد. صدقات نفلی اگر در اختیار غیرمسلمانان هم قرار گیرد اشکالی ندارد، زکات همچنین به افراد مال‌باخته تعلق می‌گیرد.
ایشان ادامه داد: لفظ «فی سبیل الله» در این آیه به سه گروه اشاره دارد که زکات به این افراد تعلق می‌گیرد: شخصی که به جهاد می‌رود و نیاز مالی دارد، گروه بعدی مسلمان ثروتمندی است که حج بر وی فرض شده و ادا نکرده و پس از آن با شکست اقتصادی مواجه شده است؛ به چنین افرادی نیز می‌توان از مال زکات کمک کرد تا حجی را که بر وی واجب شده ادا کند. گروه سوم طلاب علوم دینی هستند که در حوزه‌های علمیه مشغول تحصیل‌اند. تفسیر «وَ ابْنِ السَّبيلِ» بدین معناست که اگر مسافری در شهر غریب با مشکلات مالی مواجه گردید و هیچ مالی در اختیار نداشت می‌توان از اموال زکات به وی کمک کرد.
عضو مجمع فقهی ایران با تأکید بر اینکه «فریضه زکات باید در جای درست و صحیح مصرف شود» بیان داشت: برخی افراد از لفظ «فی سبیل الله» سوءاستفاده می‌کنند. توجه داشته باشیم که ساخت مساجد، اماکن مذهبی و عمومی از قبیل پل، مراکز درمانی، جاده و هرگونه طرح عمرانی که عام‌المنفعه باشد به‌وسیله مال زکات جایز نیست. متاسفانه در برخی مناطق شوراها و دهیارها زکات را برای ساخت اماکن عمومی و مصرف همگانی از مردم جمع‌آوری می کنند که این مسئله نادرست است.
ایشان با اشاره به کتب و منابع فقهی اهل‌سنت در مورد مصارف زکات تصریح کرد: طبق عقیده اهل‌سنت به‌ویژه مذهب حنفی، مصرف زکات در مواردی که عام‌المنفعه به‌شمار می‌روند به‌هیچ عنوان درست نیست و از لحاظ شرعی ناجایز است.
مولانا گرگیج تاکید کرد: علماء و اهل علم، کتب فقهی اهل سنت همچون مختصر القدوری، کنز الدقائق، هدایه، شرح وقایه، شامی، مبسوط سرخسی و سایر کتاب ها را مطالعه کنند که مصارف زکات صرفا در انحصار فقرا و افراد مستحق است و برای مسایل عام‌المنفعه جایز نیست، بلکه برای چنین مواردی باید از سایر صدقات استفاده شود. همچنین تملیک در زکات شرط است، {لام} در کلمه «للفقراء» برای تملیک و اختصاص است و بدین منظور است که زکات باید در مالکیت فقرا قرار گیرد. حتی اگر مرده‌ای فقیر کفن نداشت نمی‌توان از مال زکات برایش کفن مهیا نبود زیرا زکات باید در تصرف فقیری قرار گیرد که در قید حیات است.
مدیر دارالعلوم فاروقیه گالیکش گفت: برخی افراد با حیله اموال زکات را در اختیار فقیری قرار می دهند و سپس از او می خواهند آن را به موسسه ای که قصد ساخت یک مکان عمومی را دارد اهدا کند که این مسئله نیز از نظر شرعی ناجایز است.
مولانا گرگیج در پایان تاکید کرد: علما مکلف هستند مصارف صحیح زکات را برای مردم تبیین کنند. زکات باید به‌طور مستقیم در اختیار افراد مستحق قرار گیرد و مصرف آن برای موارد عام‌المنفعه به هیچ عنوان صحیح نیست. لذا نباید برخی افراد در قالب گروه‌ها زکات مردم را جمع‌آوری کنند و آن را برای مصارف عمومی مورد استفاده قرار دهند.

منبع: پایگاه اطلاع‌رسانی شیخ‌التفسیر مولانا گرگیج (با اندکی تلخیص و ویرایش)