رزق و عوامل تاثیرگذار در گشایش آن از دیدگاه قرآن

 هم‏زمان با خلقت انسان، جستجو و تلاش او برای یافتن هر آنچه ادامه حیاتش را میسر سازد، شروع شده و همانا فراهم آوردن رزق و روزی، یکی از دغدغه‏های مهم و همیشگی انسان بوده است؛ زیرا خداوند متعال زندگی مادی بشر را به آن وابسته کرده است. البته گاه بسیاری از انسانها کسب روزی و سرمایه را مهمترین و شاید تنها هدف زندگی خود قرار داده‏اند که این تفکر اولا انسانها را از هدف غایی و فلسفه خلقتشان دور کرده است و ثانیا بسیاری از آنان را برای به دست آوردن متاع اندک دنیا، به تضییع حقوق دیگر انسانها و نارضایتی پروردگارشان سوق داده است.

رزق از دیدگاه قرآن
قرآن، کتابی جاوید الهی، قانون اساسی اسلام، معجزه بزرگ و یادگار ماندگار پیامبر اسلام صلی الله علیه وسلم و نخستین مرجع عقاید و احکام و اخلاق و آداب و شعایر اسلامی است.
خداوند در این کتاب گنجینه‏های معارف و رازهای حقایق، اصول عدالت، راه و روش سعادت، رهنمودهای سیر و سلوک و دستورالعمل های هدایت و تشریع را به ودیعت نهاده است. قرآن در گوش اعصار و قرون این ندا را طنین انداز می کند که «تنزیل من حکیم حمید» (فصلت:42)؛ قرآن فرو فرستادۀ خداوند دانای ستوده است.
قرآن راهنماست و چراغ راه، شفاست و درمان برای همه مردم و به خصوص برای مومنان؛ «یا أیهاالناس قد جاءتکم موعظة من ربکم وشفاء لما فی الصدور وهدی و رحمة للمومنین» (یونس: 57)؛ ای مردمان! از سوی پروردگارتان برای شما اندرزی و درمانی برای چیزهایی که در سینه‏هاست آمده است، وهدایت و رحمت برای مومنان است.
بنابراین فلسفه زندگی و راه و رسم انسان زیستن را باید از این چشمه زلال و گوارای زندگی گرفت، و باید زیربنای عقاید و اخلاق و عرفان و تفکر و پشتوانه رفاه انسان و پیشرفت جامعه رهنمودهای قرآن باشد. (1)
مسائل مربوط به رزق در کلام الهی بارها مورد اشاره قرار گرفته است که ما تحت چند عنوان، درباره آن بحث می کنیم.

1- مقدر بودن رزق از جانب پروردگار
با دقت در تعالیم ادیان الهی و در نهایت دین اسلام این امر واضح می گردد که خداوند متعال آگاه به گذشته و حال و آینده است و علم او بر هر چیز در هر زمان و مکانی که باشد، احاطه دارد. لذا او تعالی قبل از آفرینش مخلوقات جهان، رزق و روزی هر یک را به اندازه معین در تقدیر او نوشته است. این امر در کلام خداوند در چندین آیه مورد تاکید قرار گرفته است؛
الف: «و ما من دابة فی الارض إلا علی الله رزقها و یعلم مستقرها و مستودعها کل فی کتاب مبین» (هود: 6) هیچ جنبنده‏ای در زمین نیست مگر اینکه روزی آن برعهده خداست (و خدا روزی مناسب هر یک را در خشکی و دریا می رساند) و محل زیست (دوران حیات) و محل دفن (پس از ممات) او را می داند، همه اینها در کتاب روشنی (به نام لوح محفوظ، موجود و مضبوط) است.
ب: «و کأین من دابة لاتحمل رزقها الله یرزقها و إیاکم و هو السمیع العلیم» (عنکبوت: 60) چه بسیارند جنبندگانی که (در زمین با شما زندگی می‏کنند و بر اثر ضعف حتی) نمی‏توانند روزی خود را بر دارند، خدا روزی‏رسان آنها و شماست و خدا بس شنوا و آگاه است.
در بیان سبب نزول آیه آمده است: رسول خدا صلی الله علیه وسلم از اصحاب خویش در مکه خواست که به مدینه هجرت کنند، اما اصحاب گفتند: ما در آنجا نه مسکنی داریم و نه کسی را که به ما چیزی برای خوردن بدهد. پس خدای عزوجل به ایشان خبر داد که رزق و روزی او به مکانی معین، مخصوص نیست. بلکه رزق و روزی او برای تمام خلقش، در هر جا و در هر مکانی که باشند، عام است و حتی ارزاق مهاجران در دیار هجرت بیشتر و پاکیزه تر است. چنانکه مهاجران در صدر اسلام بعد از اندک زمانی صاحب ثروت و دارایی و فرمانروای کشورها و سرزمینهای سایر بلاد گشتند. (2)
ج: «فابتغوا عندالله الرزق و اعبدوه و اشکروا له» (عنکبوت:17) پس روزی را از نزد خدا طلب کنید و او را پرستش کنید و شکر او را به جا آورید.

2- حکمت در تقسیم رزق
با دقت در آیات گذشته این امر بسیار اساسی آشکار گردید که خداوند روزی‏رسان تمام جانداران و جنبندگان است و در کتاب خود، به آن تصریح کرده است، اما در این راستا همیشه یک مسئله ذهن انسانها و به خصوص حکمای اسلامی را به خود مشغول کرده است و آن اینکه بر چه اساسی خداوند متعال رزق و روزی را میان بندگان خود تقسیم می کند. چون دیده شده که در طول تاریخ عده‏ای معدود، بسیاری از ثروت‏های جهان را تحت سیطره خود داشته و در نهایت رفاه و ناز و تنعم بوده‏اند و بیشترین فعالیت زندگی‏شان صرف برطرف کردن نیازهای اولیه حیات شده است.
آنچه مسلم است:
الف: «أو لم یعلموا أن الله یبسط الرزق لمن یشاء و یقدر» (زمر:52) مگر ندانسته‏اند که خداوند روزی را برای هر کس که خود بخواهد، فراخ یا تنگ می‏گرداند. و یا «الله یبسط الرزق لمن یشاء من عباده و یقدر له» (عنکبوت:62) خداوند روزی را برای هر کس از بندگانش که بخواهد فراخ می‏گرداند و برای هر کس که بخواهد تنگ می‏گرداند.
پس چگونگی تقسیم رزق، یکی از حکمتهای خاص پروردگار جهانیان است که انسان با توجه به توانایی عقلی و ظرفیت وجودی خود به برخی از آنها پی می‏برد.
ب: «والله فضّل بعضکم علی بعض فی الرزق» (نحل:71) خداوند برخی از شما را بر برخی دیگر از نظر روزی برتری داده است.
سید قطب در تفسیر «فی ظلال القرآن» پیرامون این امر می‏گوید: «برتری دادن در رزق، اسباب و عللی دارد که این اسباب و علل تابع سنت الهی است، پس گاهی ممکن است که انسان متفکر، دانشمند و اهل خرد بوده، اما موهبتش (توانایی‏اش) در کسب روزی محدود و اندک باشد. از آن روی که او در میدان‏های دیگر دارای مواهب دیگری است. گاهی برعکس، یک انسان کودن و نادان به مال و ثروتی گسترده دست می‏یابد، اما بدانید که این انسان قطعا در این بُعد خاص از موهبت برخوردار است. پس ساده لوحانه است که بپنداریم که وسعت رزق و روزی به توانمندی و استعداد انسان ارتباطی ندارد. البته گاهی هم گشایش و تنگی در رزق ابتلایی از جانب خدای سبحان است. به هرحال بر اساس همین حکمت‏های بالغه (الهی) است که علاوه بر تفاوت در مال و دارایی، در سایر ابعاد زندگی انسانها نیز تفاوت‏هایی قرار داده شده است.» ( 3)
ج: خداوند یکی از ضررهای افزایش دادن بی‏قید و شرط رزق و روزی بندگان را این چنین بیان می‏فرماید: «و لو بسط الله الرزق لعباده لبغوا فی الارض و لکن ینزل بقدر ما یشاء» (شوری:27) اگر خداوند رزق و روزی را برای همه بندگانش (بدان گونه که خودشان می‏خواهند) فراخ و گشاده می‏گرداند به یقین در زمین تباهی می‏کردند. ولی به اندازه آنچه بخواهد (روزی) فرو می‏فرستند.
در حدیث قدسی آمده است: «از بندگانم کسی هست که او را جز توانگری به صلاح نمی‏آورد و اگر فقیرش سازم، بی‏گمان دینش را بر وی تباه کرده‏ام و از بندگانم کسی هست که او را جز فقر به صلاح نمی‏آورد، و اگر توانگرش سازم دینش را بر وی تباه ساخته‏ام. (4)
خداوند که خالق و دانای اسرار تمام بندگان است، خود می‏فرماید: «کلاّ إن الانسان لیطغی أن رآه استغنی» (علق:6-7) به یقین انسان سر به طغیان بر می‏دارد هنگامی که خود را بی‏نیاز می‏بیند.
د: خداوند متعال در چندین آیه، از رزق و روزی و تنگی و فراخی آن به عنوان یکی از راههای امتحان و ابتلای بندگان یاد می‏کند؛«فأما الانسان إذا ما ابتلاه ربه فأکرمه و نعمه فیقول ربّی أکرمن: و أما إذا ما ابتلاه فقدر علیه رزقه فیقول ربی أهانن» (فجر:15-16)؛ اما انسان همین که پروردگارش او را بیازماید و او را گرامی دارد و به او نعمت دهد، خواهد گفت: پروردگارم مرا گرامی داشته است (با این تصور که این عزت و نعمت حقش بوده است) و اما اگر او را بیازماید و روزی‏اش را تنگ و کم نماید، خواهد گفت: پروردگارم مرا خوار و زبون داشته است. (و با فقر و فاقه ذلیل و حقیرم نموده است.)
در آیه دیگری خداوند در همین خصوص فرموده است: «و لنبلونکم بشیء من الخوف و الجوع  و نقص من الاموال و الانفس و الثمرات و بشرالصابرین.» (بقره:155) و قطعا شما را با چیزی از (قبیل) ترس و گرسنگی و زیان‏های مالی و جانی و کمبود فرآورده‏ها می‏آزماییم و به بردباران (بر این آزمون‏ها) مژده باد.
گاهی نیز وفور نعمتهای خداوند، استدارج و مهلت و وسیله‏ای برای عذاب گناهکاران است: «ولاتعجبک أموالهم و أولادهم إنما یرید الله أن یعذبهم بها فی الدنیا و تزهق أنفسهم و هم کافرون» (توبه:85) و مال‏ها و فرزندان کافران و فاسقان تو را به شگفت نیندازد. جز این نیست که خداوند می‏خواهد با آن در دنیا آنان را شکنجه دهد و جان‏هایشان در حال کفر بیرون رود.
هـ: خداوند یکی دیگر از حکمت‏های تقسیم رزق را این گونه بیان می‏کند: «نحن قسمنا بینهم معیشتهم فی الحیاة الدنیا و رفعنا بعضهم فوق بعض درجات لیتخذ بعضهم بعضا سخریا» (زخرف:32) ما زیست‏مایۀ آنان را در زندگی دنیا بین آنان تقسیم کرده‏ایم. و در مرتبت، برخی از آنان بر برخی دیگر برتر گردانده‏ایم تا برخی از آنان برخی دیگر را به خدمت گیرند.
زمخشری در ذیل این آیه می‏نویسد: «همانا خداوند خودش روزی و اسباب مادی زندگی را درمیان انسانها تقسیم، مقدار آن را مقرر و مرتبه هر یک از آنها را با تدبیرش مشخص کرد، و بین آنها تساوی قرار نداد بلکه در برخورداری از اسباب زندگی و در مقام و منزلت بینشان تفاوت نهاد. از آنان قوی و ضعیف، غنی و فقیر، آقا و خادم قرار داد تا احتیاجات همدیگر را برآورده سازند و بعضی بعض دیگر را برای برآوردن نیازهایشان به خدمت بگیرند تا چرخ زندگی همه بچرخد و هر یک به منافعشان برسند و نیازهایشان برآورده شود، و اگر خداوند انسان‏ها را به حال خودشان رها می‏کرد و تدبیر همه امورشان را به خودشان وامی‏نهاد، البته که همه ضایع و هلاک می‏شدند.» (5)

3- اثر اعمال نیک و گشایش رزق
رزق یکی از مقدرات خداوندی است که با اعمال و نوع زندگی انسان رابطه مستقیم دارد و تک تک اعمال او (خیر و شر) بر مقدار و چگونگی رزق و روزی‏اش اثر دارد. لذا اگر انسان به اعمال نیک و خیر اقدام کند و در طول زندگی بدان پایبند باشد، در روزی او برکت پدید می‏آید و کسب رزق برای او سهل می‏شود، و اگر نافرمانی رب العالمین را پیشه سازد، از رزق طیب و پاک بی‏بهره مانده و برکت زندگی او از بین می‏رود. اینک با توجه به آیات قرآنی، موجبات تنگی و فراخی رزق را بررسی می کنیم؛

الف: اثر تقوی
«ومن یتق الله یجعل له مخرجاً و یرزقه من حیث لایحتسب و من یتوکل علی الله فهو حسبه» (طلاق:2-3) هر کس از خداوند بترسد و پرهیزگاری کند، خداوند راه نجات (از هر تنگنایی) را برای او فراهم می‏سازد و به او از جایی که تصورش را نمی‏کند، روزی می‏رساند، و هر کس بر خداوند توکل کند (و سرانجام کار خود را بدو واگذارد) پس خداوند او را بس است.
این آیه دلیل واضح و روشنی است بر اینکه خداوند متعال برای بعضی از بندگان، فرج و گشایش فراهم نموده و اسباب گوناگون رزق و روزی را برای آنان از راههایی که در فکر آنان نمی‏گنجد، مهیا می‏کند و این به سبب تقوا و دینداری آنان است.
نکته مهم نهفته در این آیه و بسیاری از آیات دیگر، این است که هر چند این دنیا سرای اسباب است (و بالطبع برای حصول رزق و روزی، کسب و کار و تجارت و … را سبب گردانده) اما نوعی دیگر از رزق و روزی هست که اصطلاحاً «من حیث لایحتسب» خوانده می‏شود و به قدرت خداوندی (در مقابل سنت خداوندی) ارتباط دارد و ربطی به کسب و کار و امور معمول حصول رزق ندارد. قرآن در موارد متعددی به این امر اشاره کرده است. ممکن است در زندگی ما انسان‏ها اتفاقاتی از این دست پیش آمده باشد. به عنوان یکی از بارزترین مصادیق آن می‏توان از ماجرای حضرت مریم نام برد که زکریا علیه السلام گاه و بیگاه انواع خوراکی‏ها و آشامیدنی‏های متفاوت را در کنار او و درمحراب عبادتش می‏یافت؛ «کلما دخل علیها زکریا المحراب وجد عندها رزقا قال یا مریم أنی لک هذا قالت هو من عندالله إن الله یرزق من یشاء بغیر حساب» (آل عمران:37) هر گاه زکریا وارد عبادتگاه او می‏شد به نزد او رزقی می‏یافت، می‏گفت: ای مریم، این روزی برایت از کجا آمده است؟ [مریم] می‏گفت: آن از نزد خداست. خداوند هر کس را که بخواهد بی‏شمار روزی می‏دهد.
یکی دیگراز آیاتی که خداوند در آن تقوا و ایمان را سببی برای روزی معرفی کرده، آیه 96 سورۀ اعراف است؛ «ولو أن أهل القری آمنوا واتقوا لفتحنا علیهم برکات من السماء و الأرض»، واگر مردمان این شهرها و آبادی‏ها (به خدا و انبیا) ایمان می‏آوردند و (از کفر و معاصی) پرهیز می‏کردند، (درهای خیرات و) برکات آسمان و زمین را بر روی آنان می‏گشودیم.

ب: اثر استغفار
استغفار سبب وسعت و فراخی رزق می‏گردد؛ در این رابطه خداوند متعال می‏فرماید: «و أن استغفروا ربکم ثم توبوا إلیه یمتعکم متاعا حسنا إلی أجل مسمی و یؤت کل ذی فضل فضله» (هود:3) و آنکه از پروردگارتان آمرزش بخواهید آنگاه به درگاه او توبه کنید تا (به سبب استغفار صادقانه و توبه مخلصانه) شما را تا دم مرگ به طرز نیکویی (از مواهب زندگی این جهان) بهره مند می‏سازد و (در آخر برابر عدل و داد خود) به هر صاحب فضیلت و احسانی (پاداش) فضیلت و احسانش را می‏دهد.
در این آیه خداوند انسان‏ها را به استغفار و توبه از اعمال گذشته دعوت می‏کند و آنان را به صبر و پایداری و ثبات در این راه توصیه می‏نماید و به آنان اعلام می‏دارد که اگر استقامت و اسمترار در توبه و استغفار داشته باشند، آنان را از نعمت‏های کثیر و وافر خود بهره مند می‏سازد. (6)
استغفار همچنین سبب نزول پیاپی باران و کثرت آن می‏گردد و باعث برکت در اموال و اولاد می‏شود، چنانکه خداوند در سوره نوح می‏فرماید: «فقلت استغفروا ربکم إنه کان غفارا یرسل السماء علیکم مدرارا و یمددکم بأموال و بنین و یجعل لکم جنات و یجعل لکم أنهارا» (نوح:10-12)؛ و (من نوح) بدیشان گفتم: از پروردگار خویش طلب آمرزش کنید که او بسیار آمرزنده است (و شما را می‏بخشاید)، (اگر چنین کنید) خدا از آسمان باران‏های پر خیر و برکت را پیاپی می‏باراند و با اعطای دارایی و فرزندان شما را کمک و یاری می‏دهد، و باغهای سرسبز و فراوان بهره شما می‏سازد، و رودبارهای پر آب در اختیارتان می‏گذارد.
استغفار سبب جذب و گشایش رزق شده و موجب می‏گردد که انسان از جایی که گمان آن را ندارد، صاحب رزق و روزی شود و مقام و منزلت او محفوظ بماند. بر خلاف آن، کفر به خدا و غافل شدن از ذکر و یاد وی باعث تنگی رزق و مشقت و ناراحتی دنیوی (و اخروی) می‏شود، چنانکه خداوند می‏فرماید: «و من أعرض عن ذکری فان له معیشة ضنکا» (طه:124)؛ هر کس از یاد من روی بگرداند، زندگی تنگ (سخت و گرفته‏ای) خواهد داشت.

ج: اثر نماز
مسلماً نماز یکی از مهم‏ترین ارکان اسلام است که هر فرد مومن به هنگام ادای آن و پس از ادای آن احساس اطمینان، خوشبختی و آرامش می‏نماید، و هنگامی که با صبر و استقامت همراه باشد بخصوص هنگام بروز مصایب و مشکلات، تاثیر بسیار بزرگ و مهمی بر انسان دارد.
خداوند متعال می‏فرماید: «یا أیهاالذین آمنوا استعینوا بالصبر والصلاة إنّ الله مع الصابرین» (بقره:153)؛ ای کسانی که ایمان آورده‏اید، از بردباری و نماز ( در برابر حوادث سخت زندگی) کمک بگیرید (بدانید که) همانا خدا با بردباران است.
سعید بن جبیر- رحمه الله- درباره صبر می‏فرماید: «صبر و استقامت بنده، اظهار رضایت اوست از خداوند متعال بر آنچه بر او واقع شده است، و طالب ثواب بودن در مصایب، دال بر امید او به ثواب از باریتعالی است. چه بسا بنده اظهار بی‏صبری می نماید و به جزع  و فزع می‏پردازد و قدرت صبر و استقامت را از دست می‏دهد؛ بنابراین خداوند متعال اول به صبر و استقامت و ادای نماز دستور داده و پس از آن مسئله رزق را بیان می‏دارد. از این معلوم می‏شود که نماز و صبر بر تنگی و فراخی رزق تأثیر بسزایی خواهند گذاشت. اگر انسان نماز بخواند و هنگام نزول مصایب و مشکلات صبر را پیشه خویش سازد، خداوند رزق و روزی با برکتی نصیب او می‏سازد.(7)
خداوند متعال می‏فرماید: «وأمر أهلک بالصلاة واصطبر علیها لانسئلک رزقا نحن نرزقک و العاقبة للتقوی» (طه:132)؛ خانواده خود را به گزاردن نماز دستور بده و خود نیز بر اقامه نماز ثابت و استوار باش، ما از تو روزی نمی‏خواهیم، بلکه ما به تو روزی می‏دهیم،  سرانجام (نیک و ستوده) از آنِ (اهل تقوا و) پرهیزگاری است.

د: اثر انفاق و صدقه دادن
یکی دیگر از اموری که موجب فراخی رزق می‏شود و در آیات و احادیث بدان اشاره شده است، بذل و بخشش و انفاق در راه خداست.
انفاق در راه خدا پاداش دنیوی و اخروی را به دنبال دارد و از برکات مهم و بزرگ دنیوی آن می‏توان به رشد و نمو مال و وسعت در رزق اشاره کرد. خداوند می‏فرماید: «یا أیهاالذین آمنوا أنفقوا من طیبات ما کسبتم و مما أخرجنا لکم من الارض و لاتیمموا الخبیث منه تنفقون و لستم بآخذیه إلا أن تغمضوا فیه و اعلموا أن الله غنی حمید. الشیطان یعدکم الفقر و یأمرکم بالفحشاء والله یعدکم مغفرة منه و فضلا والله واسع علیم» (بقره:267-268)، ای مومنان، از پاکیزه‏های اموالی که (از طریق تجارت و کسب و کار) به دست آورده‏اید و از [پاکیزه‏های] آنچه برایتان از زمین برآورده‏ایم، انفاق کنید و به سراغ چیزهای ناپاک نروید تا از آن ببخشید، در حالی که خود شما حاضر نیستید آن چیزهای پلید را دریافت کنید مگر با اغماض و چشم‏پوشی در آن، و بدانید که خداوند بی‏نیاز و شایسته ستایش است. شیطان شما را (به هنگام انفاق می‏ترساند و ) وعده تهیدستی می‏دهد و به انجام گناه شما را دستور می‏دهد، ولی خداوند به شما وعده آمرزش خویش و فزونی (نعمت)  می‏دهد، و خداوند گشایشگر (فضل و رحمت، و از همه چیز) آگاه است.
همچنین خداوند متعال می‏فرماید: «و ما أنفقتم من شیء فهو یخلفه و هو خیرالرازقینم (سبأ:39) هرچه (در راه خدا) انفاق کنید، او عوضش را می‏دهد و او بهترین روزی دهندگان است.

هـ: اثر دعا
دعا و نیایش یکی دیگر از اسباب جلب رحمت و فتح و گشایش درهای بی‏کران الهی است و انسان همواره توانسته است به وسیلۀ آن، احوال خود و حتی تقدیر الهی را تغییر دهد. در احادیث آمده است که دعا تقدیر الهی را تغییر می‏دهد. (8)
پیامبران و صالحان همیشه در هنگام نزول مصایب و مشکلات، به دعا و تضرع پرداخته‏اند و با دعاهای مخلصانۀ خویش توانسته‏اند رزق و برکات الهی را شامل حال امت خویش و یا یک گروه و منطقه‏ای خاص بگردانند. به عنوان مثال می‏توان به نیایش حضرت ابراهیم و اسماعیل- علیهما السلام- اشاره کرد؛ «و إذ قال إبراهیم رب اجعل هذا بلداً آمنا و ارزق أهله من الثمرات من آمن بالله و الیوم الآخرم (بقره:126)؛ و آنگاه (را یاد آورید) که ابراهیم گفت: پروردگارا، این (سرزمین) را شهری امن گردان و به مردمش، هر کس که به خدا و روز قیامت ایمان آورد، از فرآورده‏ها روزی ده.
در جای دیگر خداوند واقعۀ حضرت عیسی علیه السلام را نقل می‏کند که در دعای خود چنین گفت: «اللهم ربنا أنزل علینا مائدة من السماء تکون لناعیداً لأولنا و آخرنا و آیة منک و ارزقنا و أنت خیرالرازقین» (مائدة:114)؛ خداوندا، ای پروردگار ما، سفره‏ای از آسمان برای ما فرو فرست که (روز نزول آن) جشنی برای ما (مومنان) متقدمین و (دیگر مومنان) متأخرین شود و معجزه‏ای از جانب تو (برصدق نبوت من) باشد، و ما را (نه فقط امروز، بلکه همیشه) روزی رسان و تو بهترین روزی دهندگانی.
این آیات گویای این مطلبند که خداوند متعال دعا و تضرع را وسیله اعطای رزق به بندگانش قرار می‏دهد و آنان می‏توانند با خواستن و اظهار نیاز به درگاه بی‏نیاز پروردگار، سبب گشودن دروازه‏های رزق و رحمت برخود شوند.

و: اثر هجرت در راه خدا
در طول تاریخ چه بسا اهل ایمان (به دلایل مختلف) مجبور به ترک دیار و هجرت در راه خدا شده‏اند و تقریبا در همه موارد به رغم خواست کفار و دشمنان دین، در محل هجرت با گشایش رزق و فتح و کامیابی روبه رو شده‏اند. خداوند می‏فرماید: «و من یهاجر فی سبیل الله یجد فی الأرض مراغما کثیراً و سعة» (نساء:100)؛ و هر کس در راه خدا هجرت کند، در زمین جایگاه بسیار و گشایشی (در زندگی) یابد.

نگارنده: بهاءالدین حسامی

منبع: فصلنامه ندای اسلام، ش:36-37

پی نوشت ها:
1- قرضاوی، یوسف، سیمای صابران در قرآن، ترجمه: محمد علی لسانی فشارکی، ص: 11-12، بنیاد قرآن، 1360
2- مخلص عبدالرئوف، انوارالقرآن: 4/225، شیخ الاسلام احمد جام، چاپ دوم، 1383، تربت جام.
3- همان:3/334
4- همان:5/404
5- زمخشری، تفسیر کشاف: 2/248، دارالکتب العربی، بیروت
6- محمدالطیب، اسعد، اسباب تنگی و فراخی رزق، ترجمه: احمد سنجر، ص:19 انتشارات صدیق، چاپ اول، 1379، زاهدان
7- همان، ص:26-25
8- همان، ص:23