کارآفرینی اجتماعی و تجاری در بستر ارزش‌های اسلامی

انسان به عنوان بهترین مخلوق پروردگار، از موهبت الهی قدرت خلاقیت و کارآفرینی(1) برخوردار گردید. اختراع میلیون‌ها پدیدة ماشینی همچون ماشین، برق، هواپیما، کشتی و فناوری‌های مدرن در سراسر جهان، تحول روزافزون در علوم مختلف و گسترش صنایع و شرکت‌های تجاری نشان‌دهنده قابلیت کارآفرینانه و خلاق انسان‌ها در بهره‌برداری از طبیعت است و می‌توان یکی از وجوه تمایز بارز انسان از سایر موجودات کرة زمین را در همین رفتار خلاقانه و نوآورانه  بشر دانست. کارآفرینی مفهومی است که تاکنون از دیدگاه‌های مختلف اقتصادی، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و دینی مورد بررسی قرار گرفته است و همه بر این باورند که کارآفرینی موتور محرکة توسعه‌ در کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه است. به‌علاوه، یکی از دلایل توسعه‌یافتگی کشورهای پیشرفته، کارآفرینی بسیار قوی در این کشورها می‌باشد که با نوآوری و معرفی ایده‌های تجاری در قالب شرکت‌های تجاری توانسته‌اند بازارهای مصرفی جهان را در کنترل خودشان دربیاورند. نهادهای بین‌المللی هر ساله کشورهای جهان را از لحاظ کارآفرینی و تسهیل کسب و کار  در شاخص‌های استاندارد مورد ارزیابی قرار می‌دهند و متأسفانه شواهد نشان می‌دهد که شاخص کارآفرینی در کشورهای اسلامی از موقعیت ممتازی برخوردار نیست و بازارهای مصرفی جهان اسلام در تصرف کارآفرینان کشورهای غربی است که با معرفی محصولات مختلف ارزش‌افزودة اقتصادی را برای کشورشان به ارمغان می‌آورند. به‌علاوه شاخص کارآفرینی در كشورمان ایران برغم تلاش‌های ارزشمندی که پس از انقلاب صورت پذیرفته است رضایت‌بخش نمی‌باشد و نامگذاری سال 1387 به نام سال نوآوری و شکوفایی توسط مقام رهبری حاکی از اهمیت نوآوری و کارآفرینی برای شکوفایی و آبادانی کشور است.
مقاله حاضر به تبیین ماهیت کارآفرینی، انواع کارآفرینی و تبیین  بنیان‌های اعتقادی کارآفرینی تجاری و کارآفرینی اجتماعی در آموزه‌های فرهنگ اسلامی اختصاص یافته است.

کارآفرینی چیست؟

کارآفرینی پدیده‌ای نو نیست و سرآغاز زندگی بشر با کارآفرینی و نوآوری همراه بوده  است. در سال‌های نخست پیدایش بشر، کارآفرینی و نوآوری به ظهور پدیده‌هایی همچون تهیه لباس از برگ درختان و پشم حیوانات منجر گردیده است و ذهن خلاقانه بشر، زمینه‌های تحول در طبیعت و اختراع محصولات و شیوه‌های جدید را در راستای رفاه و آسایش عمومی فراهم ساخته است. اما کارآفرینی به معنای آکادمیک و علمی  تقریبأ در قرن‌های هفدهم و هیجدهم میلادی در حوزه‌های اقتصاد  مطرح شد و ریچارد کانتیلون(2) از اولین اقتصاددانان بود که به طرح كارآفرینی در حوزه كسب و كار اقتصادی پرداخت. كار‌آفرین از زبان كانتیلون فردی ریسك‌پذیر است. ژان باتیست سی(3) از اقتصاددانان مشهور کلاسیک نیز كارآفرین را كارگزار و واسطه‌ای توصیف می‌كند كه تمامی عوامل تولید را به شیوه‌ای معنی‌‌دار تركیب می‌كند و حداكثر ارزش افزوده را از سرمایه و كار به دست می‌آورد. شومپیتر(4) كار‌آفرینان را افرادی نوآور معرفی می‌کند كه با استفاده از بازارهای جدید، ارائة طرح‌های محصول جدید، منابع جدید، مواد خام و سازوکارهای نوین فرایند توسعة اقتصادی را شتاب می‌بخشند. گالبرایت(5) کارآفرینان را افرادی ماجراجو و ریسک‌پذیر توصیف می‌کند که پذیرای چالش‌های جدید هستند. پیتر دراکر(6) از نظریه‌پردازان معاصر مدیریت، کارآفرینان را افرادی تحول‌گرا می‌داند که به دنبال تغییر وضع موجود، واكنش به تغییر و استفاده از تغییر به عنوان یك فرصت هستند.
 كارآفرینان با استفاده بهینه از منابع و امكانات محدود، بهره‌وری و ارزش‌افزودة قابل توجهی را کسب می‌کنند. آنها تغییر را به مثابة فرصت نگاه می¬كنند و با ریسک‌پذیری خلاق و کنجکاوی ذهنی دست به ابتکار عمل می‌زنند و ارزش‌افزایی اقتصادی یا اجتماعی به وجود می‌آورند و از همین رو، کارآفرینان موتور توسعة اقتصادی جامعه هستند و سرمایه‌گذاران مخاطره‌پذیر سوخت آن موتور را تأمین می‌کنند. لذا کارآفرینان بدون سرمایه‌گذاران مخاطره‌پذیر به مانند موتورهای بدون بنزین هستند.(7)

شکل 1 :  رابطه خلاقیت و  نوآوری با کارآفرینی

 انواع کارآفرینی

بخش‌های سه‌گانه یک کشور شامل بخش عمومی یا دولتی، بخش خصوصی و بخش سازمان‌های جامعة مدنی است. در قلمرو بخش دولت، وزارتخانه‌ها و تشکیلات دولتی قرار دارند که از طریق سازوکارهای بودجه، نیازهای عمومی جامعه را در حوزة تأمین امنیت و ارائة کالاها و خدمات عمومی نظیر آموزش و پرورش، بهداشت، فرهنگ، انرژی، زیرساخت‌ها، حمل و نقل عمومی و … فراهم می‌سازند. رسالت و هدف دولت تعالی جامعه، ارتقای فضائل اخلاقی و تأمین سعادت شهروندان است. افلاطون، هدف دولت را مأموریت اخلاقی دولت برای تحصیل بزرگترین خیرها در عالی‌ترین صور آن برای اعضای جامعه توصیف می‌کند(8). توسعه آرمان اصلی دولت‌هاست و دولت در مقام [    ] مظهر اقتدار و ارادة عمومی بخشی از بار و مسئولیت توسعه را از طریق تشکیلات گستردة نظام اداری و اجرایی بر عهده دارد. اما در جامعة مدرن و پیچیدة امروزی تحقق این هدف به تنهایی از عهدة دولت امکانپذیر نیست و دولت‌های توسعه‌گرا نیازمند مشارکت بخش‌های خصوصی و نهادهای جامعة مدنی برای پیشبرد اهداف توسعة انسانی هستند. در نظریه‌های جدید توسعه که در گفتمان حکمرانی خوب(9) معرفی می‌شود، توسعه به کشتی تشبیه می‌گردد که دولت و کارگزاران دولتی به عنوان سکاندار کشتی توسعه تصور شده‌اند که مسیر توسعه را در کوتاه‌ترین زمان تعیین می‌نمایند. موتور محرکه‌ای که کشتی توسعه را در مسیر فوق به راه می‌اندازد، کارآفرینان بخش خصوصی یا  شرکت‌های تجاری پربازده هستند که در فضای رقابت و سود فعالیت می‌کنند، و این دو بخش تنها در پرتو مشارکت شهروندان و نهادهای جامعة مدنی قادر خواهند بود چرخة پایدار توسعه را به حرکت درآورند(10). همان‌گونه که در شکل شمارة (2) آمده است، در الگوی حکمرانی خوب، می‌توان قلمرو کارآفرینی را در بخش‌های سه‌گانه دولت، بازار و جامعة مدنی مشخص ساخت. در واقع گفتمان حکمرانی خوب بر تعامل و هماهنگی بخش‌های سه‌گانه دولت، بازار و نهادهای مدنی توجه دارد و ارزش‌های مورد توجه در حکمرانی خوب و شایسته همان تحقق اصول حاکمیت مردم‌سالار، قانون‌گرایی، عدالت‌گستری، شفافیت، پاسخگویی، اثربخشی و کارآیی، اجماع، و شهروندمداری هستند.

شكل شماره (2): انواع کارآفرینی در الگوی حکمرانی خوب (اوانز،1380، 14)

 
کارآفرینی دولتی یا عمومی (public Entrepreneurship)

کارآفرینی در بخش دولتی همان بازنگری و اصلاح فرایندهای کاری و تأمین منافع عمومی جامعه با استفاده از سازوکارهای نوین و ابداعی است. نظریة دولت کارآفرین یا بازآفرینی دولت، یکی از نظریه‌های مورد قبول در اکثر کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه می‌باشد و دولت‌ها سعی می‌نمایند با استفاده از فناوری‌های روز و شیوه‌های اصلاح‌گرایانه جامعه را به نحوی صحیح و شایسته هدایت و اداره نمایند. کارآفرینی دولتی در بخش دولت می‌تواند از طریق بازسازی ساختار سازمان‌های دولتی و تغییر و بهبود مستمر در روش‌ها و فنون اداری تحقق یابد. سازمان‌ها و ادارات دولتی در اقصی نقاط یک کشور می‌بایست کارآفرینی در سازمان‌های اداری را با تحول بنیادین در ساختار و تشکیلات دولتی دنبال نمایند و با تسهیل کارها در سطح ادارات از سلسله مراتب‌ها و پیچ‌وخم‌های اداری بکاهند و نوآوری و شکوفایی را با ارائة خدمات عمومی به شهروندان در کوتاه‌ترین زمان ممکن  و با کم‌ترین هزینه به مردم اهدا نمایند. سردرگمی ارباب رجوع  در سازمان‌های اداری، طولانی شدن زمان رسیدگی به پرونده‌ها و درخواست‌های عمومی و نارضایتی شهروندان از عملکرد بوروکراسی‌های دولتی ضرورت تحول کارآفرینانه و نوآورانه را در تشکیلات و فرایندهای خدمات‌رسانی در سازمان‌های دولتی آشکار می‌سازد. در بسیاری از کشورهای پیشرفته و حتی برخی از کشورهای در حال توسعه  ایده‌هایی همچون بازمهندسی و تحول بنیادی در ساختارهای سازمان‌های دولتی، برنامه‌های تعالی سازمانی، بازنگری فرم‌ها و رویه‌های اداری، استفاده از سیستم‌های مکانیزة اداری، حرکت به سوی دولت الکترونیک و شهر الکترونیک نشان‌دهنده گرایش به تحول کارآفرینانه و خانه‌تکانی در دستگاه‌های اجرایی به منظور جلب رضایت شهروندان و حداکثر استفاده از اموال عمومی می‌باشد. در کشور ایران نیز، این انتظارات از دستگاه‌های اجرایی روز‌به‌روز در حال گسترش می‌باشد و خواستة عمومی شهروندان از کارگزاران دولتی آن است که از امکانات و بیت‌المال که به صورت امانت در اختیار آنها است حداکثر بهره‌وری را داشته باشند و در راستای جلب رضایت خداوند برای حل مشکلات مردم و تأمین خواسته‌های آنها بکوشند. در واقع کارآفرینی در بخش‌های دولت بیشتر به معنی صرفه‌جویی در هزینه‌های دولتی، تسریع در پاسخ به مطالبات شهروندان از  سازمان‌های دولتی، احترام به حقوق شهروندان، کاهش مراحل انجام کار در سازمان‌های دولتی و تأمین عدالت اجتماعی در توزیع منابع و امکانات می‌باشد (11).
علاوه بر آنکه دولت‌ها در ادارة سازمان‌های دولتی بایستی فرهنگ کارآفرینی و نوآوری را  توسعه بخشند، آنها مسئولیت دارند که از پروژه‌های کارآفرینی در سایر بخش‌های اقتصادی حمایت نمایند. وظیفة دولت تسهیل کارآفرینی در سایر بخش‌های  خصوصی و غیردولتی است و دولت‌ها حتی‌المقدور می‌بایست از دخالت در امور اقتصادی و اجتماعی مادامی‌که سایر بخش‌های تجاری و اجتماعی  می‌توانند آنها را انجام دهند، پرهیز کنند.

کارآفرینی تجاری   (Business Entrepreneurship)

شواهد و تجربه ثابت می‌کند که دولت‌ها به تنهایی قادر به تأمین منافع عمومی جامعه و تحقق اهداف توسعه‌ای نیستند و به همین خاطر استفاده از ظرفیت‌های بخش‌های خصوصی تجاری در عرضة کالا و خدمات باعث گسترش بنگاه‌های اقتصادی شده است و زمینه‌های شکوفایی اقتصادی، اشتغال پایدار و رفاه مردم را  فراهم ساخته است. به همان نسبت که در یک کشور، بخش خصوصی تجاری از لحاظ مقیاس فعالیت و بازدهی اقتصادی گسترش می‌یابد، رفاه و توسعة همگانی در جامعه افزایش می‌یابد. بخش خصوصی در نقش موتورمحرکه شتاب‌دهندة توسعة اقتصادی و اجتماعی به حساب می‌آید و یکی از دلایل ارتقای کیفیت زندگی و رفاه انسانی در کشورهای توسعه‌یافته در رونق شرکت‌های تجاری سودآور و اشتغال‌آفرین است و در مقابل، گسترش فقر، محرومیت و بیکاری در کشورهای در حال توسعه،  پیامد مستقیم و غیرمستقیم کارآفرینی ضعیف، حضور کم رنگ شرکت‌های تجاری بخش خصوصی و دخالت نسبتأ گستردة دولت در نظام اقتصادی است. در کشورهای توسعه‌یافتة معروف به کشورهای صنعتی و کشورهای شمال، حدود دخالت دولت در عرصه‌های اقتصادی و اجتماعی کمتر می‌باشد و زمینه‌های حضور بخش‌های غیردولتی و تجاری در نظام اقتصادی تقویت می‌گردد. از جمله کشورهای پیشرو در حوزة کارآفرینی تجاری همان کشورهای سنگاپور، امریکا، کانادا، نیوزیلند، ژاپن، هنگ‌کنگ، انگلستان، نروژ، سوئد و بسیاری از کشورهای صنعتی معروف به کشورهای شمال هستند که آمار ثبت شرکت‌ها و صنایع کوچک، متوسط و صنایع سنگین در آن کشور‌ها به سرعت در حال افزایش است و دامنة فعالیت آن  شرکت‌ها فراسوی سطح ملی است. در این کشورها، آهنگ رشد کارآفرینی بسیار بالاست و شرکت‌های تجاری در کمترین زمان ممکن از طریق شبکه‌های اینترنت ثبت می‌شوند. مقررات ثبت شرکت‌ها بسیار آسان است و دولت و نظام بانکی با اعطای تسهیلات به شیوه‌های آسان و متناسب با خواسته‌های مشتریان در خدمت کارآفرینان تجاری است(12). امروزه، بازارهای مصرفی جهان بویژه در کشورهای درحال‌توسعه که اکثریت جمعیت جهان را تشکیل می‌دهند توسط کارآفرینان تجاری و شرکت‌های تجاری کشورهای غربی اشغال شده است. شکاف شاخص توسعة انسانی که همان متغیرهای تولید ناخالص داخلی، سطح سواد، و سطح امید به زندگی را در بر می‌گیرد، در میان کشورهای توسعه‌یافته و کشورهای درحال‌توسعه روزبه‌روز در حال افزایش است. به طور نمونه، در گزارش شاخص توسعة انسانی 2008، بالاترین شاخص توسعه انسانی را  کشور اروپایی ایسلند دارد و بعد از ایسلند، کشورهای نروژ، استرالیا، کانادا، ایرلند، سوئد، سوئیس، ژاپن، هلند و فرانسه در رتبه‌های برتر توسعة انسانی هستند. پایین‌ترین شاخص توسعة انسانی در جهان را کشور آفریقایی سیرالئون به خود اختصاص داده است. میانگین درآمد سرانة شهروندان در کشورهای ایسلند و نروژ  بالغ بر 65000 دلار در سال و در کشور سیرالئون و آنگولا  تقریبأ 500 دلار در سال است. به‌علاوه شاخص امید به زندگی که با محاسبة میانگین طول عمر تمامی  شهروندان  به دست می‌آید در کشورهای توسعه‌یافتة ژاپن، سوئیس و ایسلند به طور متوسط 81 سال، و امید به زندگی در کشور‌های فقیر سیرالئون، زامبیا، آنگولا و نیجر تقریبأ 40 سال است(13). در اکثریت کشورهای اسلامی وضعیت شاخص توسعة انسانی در مؤلفه‌های سه‌گانه تولید ناخلص ملی، امید به زندگی و سطح سواد از موقعیت مناسبی برخوردار نیست که پرداختن به آن نیازمند تفصیل بیشتری بوده و از حوصلة این نوشتار خارج است. دلایل این نابرابری شاخص‌های توسعة انسانی را می‌توان در ضعیف بودن روحیة کارآفرینی و کسب و کار در بخش‌های تجاری کشورهای درحال‌توسعه و كشورهای اسلامی دانست.

کارآفرینی اجتماعی (Social Entrepreneurship)

یکی دیگر از حوزه‌های مهم در مدل سه‌بخشی حکمرانی خوب، مشارکت‌های مردمی در قالب نهادهای مدنی و سازمان‌های غیردولتی است که تحت عناوین مشابه  بخش سوم(14)، سازمان‌های داوطلبانه و سازمان‌های خیریه و بشردوستانه و کسب و کار‌های اجتماعی معرفی می‌شوند. سازمان‌های بخش سوم یا نهادهای جامعة مدنی مکمل حوزة دولت (بخش اول) و  بازار (بخش دوم) هستند که شکاف میان دولت و بازار را پر می‌نمایند.
کارآفرینی اجتماعی بر خلاف کارآفرینی تجاری رایج در بنگاه‌های اقتصادی بخش خصوصی، در فضای جامعة مدنی و از طریق سازمان‌های مردم نهاد، مؤسسات خیریه، نهادهای دینی و مشارکت‌های داوطلبانه دنبال می‌شود. سازمان‌های مردم‌نهاد و تشکل‌های غیردولتی به مثابة قلمروی مستقل از بخش دولت و بازار، شکاف میان دولت و بازار را پر می‌کنند و کارآفرینی اجتماعی به صورت جمعی و سازمان‌یافته در این نوع مؤسسات خیریه عینیت می‌یابد. جلب توجه افکار عمومی و گروه‌ها و اقشار مختلف جامعه به سازمان‌های مردم‌نهاد و کسب و کارهای اجتماعی به قدری در حال افزایش است که یکی از صاحبنظران به نام لستر سلامون(15) از  انقلاب انجمن‌ها سخن می‌گوید که حاکی از گسترش مشارکت‌های مردمی خودجوش به صورت سازمان‌های مردم‌نهاد و خیریه است(16).  
مشخصة اصلی  فعالیت کارآفرینی اجتماعی، اقدام داوطلبانه است. ماهیت اقدام داوطلبانه همان کارگشایی خیرخواهانه مبتنی بر  ارزش‌های انسان‌دوستانه، ارزش‌های اعتقادی و ارزش‌های خداپسندانه است. این نوع از کارآفرینان با انگیزه‌های نوع‌دوستی و نیکوکارانه در راستای خدمت به بندگان خدا، نوعی احساس رضایت به دست می‌آورند و از اینکه گرهی از مشکلات مردم به دست آن‌ها باز می‌شود و در خدمت به هم‌نوعان مشارکت دارند، نوعی شور و شعف در آنها به وجود می‌آید. کارآفرینان اجتماعی با سازوکارهای نوآورانه به بهبود سطح زندگی افراد فاقد کسب و کار کمک می‌نمایند. در واقع، کارگشایان یا کارآفرینان اجتماعی در فعالیت‌های خیرخواهانه نظیر تأمین مسكن برای بی‌خانمان‌ها، توسعة مؤسسات درمانی خیریه و عام‌المنفعه، حمایت از محیط زیست، کمک به معلولان و اقشار آسیب‌دیده، امدادرسانی به نیازمندان در راه مانده و آسیب‌دیدگان در حوادث غیرمترقبه از قبیل سیل و زلزله مشارکت داوطلبانه دارند(17).
دیوید گرگان (18) استاد برجسته دانشگاه هاروارد، کارآفرینان اجتماعی را به مثابة موتورهای جدید تحول اجتماعی توصیف می‌کند که با رویکردی کارآفرینانه و استفاده از روش‌های نوآورانه در استفادة بهینه از منابع کمیاب و بسیج امکانات و کمک‌های داوطلبانه برای کمک به گروه‌های آسیب‌پذیر و فقیر جامعه تلاش می‌کنند(19).

کارآفرینی تجاری و اجتماعی در بستر ارزش‌های اسلامی و فرهنگی

اگر نیم نگاهی به کالاها و محصولاتی که شهروندان در کشورهای اسلامی در زندگی روزمره از آن استفاده می‌کنند بیافکنیم متوجه خواهیم شد که اکثریت عمدة کالاهای مصرفی از قبیل ماشین، کامپیوتر، موبایل، لوازم خانگی، منسوجات و حتی مواد خوراکی ساخت کشورهای بیگانه و غیراسلامی است و این نشان‌دهنده برتری کارآفرینی آنها به لحاظ توانایی تولید کالاها و محصولات مختلف نسبت به کشورهای اسلامی است. این وابستگی از نظر اعتقادی و هویتی به صلاح کشورهای اسلامی نیست؛ زیرا در نتیجه روند افزایش واردات کالاها و محصولات از کشورهای غربی به کشورهای اسلامی، بازارهای کشورهای اسلامی در قبضة شرکت‌های تجاری غربی قرار می‌گیرد و بیکاری، بی‌هویتی، استحاله فرهنگی و غرب‌زدگی و وابستگی از پیامدهای مستقیم صادرات کالا از کشورهای کارآفرین غربی به کشورهای درحال‌توسعه بویژه کشورهای اسلامی است. این عارضه و کمبود که متأسفانه در بیشتر کشورهای اسلامی رایج گردیده، ناشی از عدم توجه به تعالیم و ارزش‌های دین مبین اسلام است که اهمیت کارآفرینی و تلاش برای کسب حلال را نوعی عبادت و جهاد می‌پندارد.
اسلام راستین، پرچمدار کارآفرینی و خلاقیت سودمند برای رفاه و آسایش بشر است و اگر در آیات قرآنی و روایات معتبر تعمق نماییم خواهیم دید که اسلام ارزش بسیار بالایی برای کارآفرینی در حوزه‌های اقتصادی و در حوزه‌های اجتماعی قایل است. به طور نمونه، آیات اشاره شده در ذیل در تشویق به كسب و كار و طلب روزی حلال با روش فعالیتهای تولیدی، خودجوش، اتكایی و كارآفرینانه تولیدی، تصریح آشکار  دارند مانند: «آیة 6 سورة هود، آیة 12 سورة اسراء، آیة 73 سورة قصص، آیة 46 سورة روم، آیة 12 سورة فاطر، آیة 20 سورة مزمل، آیة 66 سورة  اسراء، آیة 10 سورة جمعه،‌ آیة 15 سورة ملك و آیات 67ـ 66 سورة نحل»(20).
در سورة هود آیة 61 به صراحت آمده است: «خداوند شما را از زمین پدید آورد و شما را در آن به آباد كردن گمارد»(21) و در جایی دیگر از این کتاب انسان‌ساز می‌فرماید: «برای بشر جز آنچه كه خودش كوشش كرده است چیزی وجود ندارد»[نجم: 39](22).
همچنین در تعاریف کارآفرینی، یکی از ویژگی‌های کارآفرینان همان روحیة خلاق و داشتن درجة نسبتاً معقولی از پذیرش  ریسک و خطر می‌باشد. تأکید فراوان در قرآن كریم به توکل همان معنای ریسک‌پذیری را در فعالیت‌های کسب و کار کارآفرینانه می‌رساند و هر جا كه قرآن بخواهد بشر را وادار به عمل كند و ترس‌ها و بیم‌ها را از انسان بگیرد،‌ مدام متذكر می‌شود كه از شكست نباید هراس به دل راه داد و باید به خدا توكل نمود و تكیه خود را به خدا داشت. از نظر اسلام كارآفرین فرد تلاشگری است كه با اتكا به نفس و توكل به خداوند بتواند از حداكثر توانایی‌های جسمی، مادی و تخصصی خود از راه حلال در جهت منافع خود در جامعه‌ای كه در آن زندگی می‌كند استفاده نماید.
کارآفرینی در عرصه‌های اجتماعی در اسلام نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است و در پژوهش‌های علمی ثابت شده است که دین مبین اسلام در مقایسه با سایر مکاتب توجه بیشتری به کارآفرینی اجتماعی یا کارگشایی اجتماعی دارد. اسلام در مقام کامل‌ترین دین از ادیان آسمانی بر فعالیت‌های نوع‌دوستی و خیرخواهانه تأکید فراوانی دارد. آیات قرآن کریم در خصوص صدقه، زکات، خمس، وقف، انفال، و بها دادن به ارزش‌هایی همچون ایثار، احسان و نیكوكاری، محبت با انسان‌ها، نوع‌دوستی، و تعاون و مشارکت جمعی نشان از قابلیت‌های وسیع کارآفرینی اجتماعی در اسلام است. خداوند در قرآن کریم انسان‌ها را دعوت به نوع‌دوستی و تعاون در امور خیر می‌فرماید که در ذیل به نمونه‌هایی از آیات قرآن و احادیث در خصوص کارگشایی اجتماعی  یا کارآفرینی اجتماعی اشاره می‌شود:
1ـ «تعاونوا علی البرّ و التقوا و لاتعاونوا علی الاثم و العدوان»[مائده:4].
2ـ «و اعْلموا أنّما غنمتم مِن شى‏ء فإنّ ‏للَّه خمسه و للرسول و لذى‌القربى و الیتامى و المساکین و ابن‌السبیل إنْ کنتم آمنتم باللَّه»[انفال:41].
3ـ «و الذین فی أموالهم حق معلوم للسائل و المحروم»[معارج: 25ـ24].
4ـ «و یطعمون الطعام على حبه مسكیناً و یتیماً و اسیراً»[انسان: 8].
5ـ «خذ من أموالهم صدقة تطهرهم و تزكّیهم بها»[توبه: 103].
6ـ «من ذا الذی یقرض الله قرضاً حسناً فیضاعفه له و له أجر كریم»[حدید:11].
7ـ «إنّما المؤمنون إخوة فاصلحوا بین أخویكم و اتقو الله لعلكم ترحمون»[حدید: 10].
8ـ «و أَقِیموا الصّلاة وآتوا الزّكاة و ما تقدّموا لأنفسِكم مِن خیرٍ تجِدوه عِند اللّهِ إِنّ اللّه بِما تعملون بصِیر»[بقره: 110].
و صدها آیة قران و حدیث معتبر و تجربة سیرة عملی پیامبر اکرم صلی‌الله علیه وسلم، خلفای راشدین،  صحابه و اهل‌بیت آن‌حضرت در حل مشکلات جامعه، کمک به محرومان، ایثار و از خودگذشتگی و اهمیت خدمت به خلق نشان‌دهنده ظرفیت بالای کارآفرینی در فرهنگ اسلام است. خوشبختانه در کشورهای اسلامی کارآفرینی اجتماعی در بستر ارزش‌های اسلامی و اعتقادی به سرعت در حال گسترش است و گواه این مدعا را می‌توان را در اعطای جایزة صلح نوبل 2006 به پروفسور محمد‌یونس، اقتصاددان برجستة مسلمان بنگلادشی، دانست که توانست ظرف مدت سی سال "بانک قرض‌الحسنه گرامین" معروف به "بانک فقرا" را متحول سازد و بالغ بر سه میلیون فقیر بنگلادشی را زیر چتر حمایتی وام‌های کوچک قرض‌الحسنه قرار دهد. در پایان سال 2002 تعداد وام‌گیرندگان و استفاده‌کنندگان از تسهیلات بانک گرامین بیش از سه میلیون نفر بودند که از تسهیلات 1200 شعبه وابسته به بانک گرامین استفاده نموده‌اند(23).
دکتر یونس، اقتصاددان و بنیانگذار بانک گرامین، ریشه اصلی فقر و محرومیت رایج در بنگلادش را همان مشکل دسترسی به منابع اعتباری و مالی تشخیص داد و به این نکته اساسی پی برد که شهروندان و توده‌های فقیر نه تنها منابع مالی و پولی در اختیار ندارند، بلکه از فرصت‌های استفاده از تسهیلات اعتباری نظام بانکی رایج محروم هستند. مطابق رویة بانک گرامین، متقاضیان درخواست وام بایستی اقدام به تشکیل گروه‌های پنج نفره‌ای نمایند که دارای پایگاه اقتصادی، نگرش‌ها و منافع مشترک هستند و در این میان، این گروه پنج نفره ضمن ابراز اعتماد متقابل و همکاری جمعی تلاش می‌نمایند تا تسهیلات دریافتی توسط اعضای گروه به بهترین نحو هزینه گردد تا اهداف و خواسته‌های مورد نظر تحقق یابد. در واقع بر خلاف نظام بانکداری سنتی که وثیقه مالی برای استفاده از تسهیلات معیار غالب است، در نظام بانکداری گرامین، سرمایة اجتماعی و اعتماد متقابل،  وثیقه و بهترین ضمانت برای استفاده مناسب از تسهیلات و بازپرداخت آن در موعد مقرر است(24).
علاوه بر آن در بافت فرهنگی و اسلامی ایران، هزاران نمونه موسسة کارگشایی اجتماعی وجود دارد. روند رو به افزایش بیمارستان‌های خیریه، فعالیت‌های مدرسه‌سازی توسط مجمع خیرین مدرسه‌ساز، اهدای خون به بیماران، وقف، توسعة صندوق‌های قرض‌الحسنه و فعالیت هزاران سازمان مردم‌نهاد در زمینه‌های اجتماعی، فرهنگی، آموزشی، بهداشتی، امدادرسانی و امور خیریه نوید بخش احیای فرهنگ تعاون و مشارکت در راستای سنت نبوی و سیرة صحابه و اهل‌بیت آن‌حضرت صلی‌الله علیه و علی آله و صحبه وسلم می‌باشد.
در استان سیستان و بلوچستان در سال‌های پس از انقلاب اسلامی، فعالیت‌های سازمان‌های مردم‌نهاد و نهادهای مذهبی افزایش یافته است و بسیاری از مدارس علوم دینی و حوزه‌های علمیه اهل‌سنت در استان به مثابة نهادهای مذهبی و مردمی در میدان کارآفرینی یا کارگشایی اجتماعی  پیشقراول بوده‌اند و توانسته‌اند در بسیج امکانات و مشارکت‌های مردمی قدم‌های بسیار موثری بردارند. تأسیس مؤسسه خیریة محسنین، صندوق قرض‌الحسنه عزیزیه، مؤسسة خیریة عزیزی، درمانگاه خیریة حضرت خدیجة کبری رضی‌الله‌عنها، صندوق فضیلت، جلب مشارکت‌های مردمی در تأمین هزینه‌های مدارس علوم دینی، توسعه مساجد از طریق جلب هدایای مردمی، برگزاری همایش‌های بزرگ مذهبی و دینی نظیر همایش بزرگ فارغ‌التحصیلی طلاب دارالعلوم زاهدان و ختم صحیح بخاری، تأسیس مجتمع‌های آموزشی غیرانتفاعی و اجارة خوابگاه‌های دانشجویی ارزان‌قیمت برای دانشجویان فاقد خوابگاه، اعطای وام قرض‌الحسنه به دانشجویان و افراد نیازمند، مشارکت داوطلبانه طلاب و بسیج عمومی شهروندان به هنگام وقوع حوادث غیرمترقبه همچون اعزام کاروان‌های امدادی به آسیب‌دیدگان زلزله بم، سیل‌زدگی مناطق حاشیه‌نشین زاهدان و طوفان گونو و ترویج فرهنگ خیرخواهی و نوع‌دوستی در خطابه‌های مذهبی نشان از ظرفیت بالای کارگشایی اجتماعی یا کارآفرینی در محیط‌های مذهبی و قومی است.
به رغم مشارکت گستردة نهادهای مذهبی در فعالیت‌های داوطلبانه و خیرخواهانه از طریق تأسیس سازمان‌های خیریه و مردم‌نهاد، واقعیت آن است که این تلاش‌ها برای زدودن چهرة فقر و محرومیت در جامعه و نهادینه کردن کرامت انسانی کافی نیست و به قول پروفسور محمدیونس «برای توسعة کارآفرینی اجتماعی چراغ یونس بایستی در هر خانواده‌ای روشن گردد»، و این سخن حاوی این پیام است که می‌توان بذر ارزش‌های خفته ایثار، از خودگذشتگی، تعاون، نوع‌دوستی و دگرخواهی را در خانواده‌ها کاشت و بارور ساخت.
در خاتمه باید گفت علیرغم آنکه دولت تلاش می‌کند از طریق نهادهای کمیته امداد، سازمان بهزیستی، تأمین اجتماعی و سایر سازمان‌های حمایتی، فقر و محرومیت را از بین ببرد، اما واقعیت غیر قابل انکار آن است که عمق محرومیت و فقر در بعضی از استان‌های محروم و کمترتوسعه‌یافته نظیر سیستان و بلوچستان بقدری است که بودجه‌های دولت پاسخگوی مشکلات اجتماعی شهروندان فقیر نمی‌باشد و مسئولیت آحاد شهروندان برای ریشه‌کنی فقر و محرومیت روزبه‌روز سنگین می‌گردد. این مسئولیت بر دوش نهادهای دینی، نخبگان، روشنفکران و صاحبان سرمایه است که به موازات تلاش‌های توسعه‌ای دولت در پروژه‌های کارآفرینی اجتماعی و دینی انسان‌دوستانه فارغ از انگیزه‌های سیاسی مشارکت فعال داشته باشند و کارآفرینی یا کارگشایی اجتماعی را در چارچوب ارزش‌های خداپسندانه و سیرة عملی پیامبر اکرم صلی‌الله علیه وسلم، خلفای راشدین و اهل‌بیت آن‌حضرت احیا نمایند. در قلمرو کارآفرینی اجتماعی تمامی افراد و گروه‌ها می‌توانند متناسب با توان مالی خویش در پروژه‌های اجتماعی و عام‌المنفعه کارگشایی یا کارآفرینی اجتماعی مشارکت داوطلبانه و فعال داشته باشند. مزایای چنین مشارکتی را می‌توان در حل مشکلات جامعه، احساس روانی مثبت و لذت‌بخش برای کنشگران داوطلب و خیرخواه و جلب رضایت پروردگار  دانست. ضمن آنکه چنین اعمال خیرخواهانه و خداپسندانه‌ای می‌تواند پس‌انداز و ذخیرة ارزشمندی برای انسان‌های مصلح و نیکوکار در جهان ابدی باشد. کارگشایان اجتماعی یا همان کارآفرینان اجتماعی به فراخور حال و متناسب  با توان مالی و تخصصی که دارند می‌توانند در حوزه‌های گوناگون کارآفرینی اجتماعی از ساخت مساجد و کمک به مدارس دینی گرفته تا مشارکت فعال در پیشگیری از اعتیاد، حمایت از معلولان، تأمین هزینه‌های بیماری اقشار آسیب‌پذیر، دستگیری از افراد نیازمند، احیای سنت نیكوی قرض‌الحسنه، تأمین شهریة تحصیلی دانش‌آموزان و دانشجویان بی‌بضاعت که مشتاق فراگیری علم و دانش هستند و صد ها زمینة کارگشایی اجتماعی مشارکت خداپسندانه داشته باشند و یا آنکه کمک‌های مالی و غیرمالی‌شان را در  اختیار مؤسسات و نهادهای خیریه قرار دهند تا از این طریق فقر و محرومیت در جامعه کاهش یابد.
تشکیل صندوق‌های محله‌ای در مساجد برای اهداف فرهنگی و توسعه‌ای مساجد، استفاده از ظرفیت مساجد و حوزه‌های علمیه برای اهداف کارگشایی اجتماعی، احیای صندوق‌های محلی و فامیلی برای پیشبرد اهداف خیرخواهانه و توانمندسازی فامیلی، تبلیغ فرهنگ مشارکت، نوع‌دوستی و تعاون در  میان خانواده‌ها، اقوام و گروه‌های مختلف جامعه و احساس مسئولیت ریش سفیدان، روحانیت و نخبگان در تربیت نیروی انسانی متخصص و متعهد در پرتو صندوق‌های فرهنگی فامیلی و تعمق برای دستیابی به آرمان‌شهر اسلامی و انسانی در سایة مشارکت‌های مردمی از راهبردهای مؤثر برای توانمندسازی مدنی و شتاب بخشیدن به توسعة انسانی از پایین به بالا است.
سخن آخر آنکه، هجمة تبلیغاتی وسیع فرهنگ غربی از طریق رسانه‌ها و ماهواره‌ها و آسیب‌پذیری نسل جوان و نوجوان در پدیده‌های فریب‌دهنده ضداخلاقی و رشد ناهنجاری‌های اجتماعی از قبیل اعتیاد به موادمخدر و افیونی و افزایش سطح مصرف مواد خانمان‌سوز معروف به هروئین، کراک، شیشه، کریستال و … می‌طلبد که روشنفکران دینی، نخبگان دانشگاهی ، ریش‌سفیدان و جوانان دلسوز نسبت به واقعیت‌های جامعه بی‌تفاوت نباشند و ضمن حفظ و ارتقای معنویات و توجه به جنبة تعبدی دین اسلام، به جنبه‌های اجتماعی محیط پیرامون نگاهی موشکافانه داشته باشند و از حداکثر ظرفیت مشارکت‌های اجتماعی در قالب کارآفرینی اجتماعی در سطح حوزه‌های علمیه، نهادهای مذهبی، مساجد و مؤسسات خیریه، اطاق‌های فکر مجمع معتمدین و ریش‌سفیدان، گردهمایی فرهنگیان و سایر گروه‌های اجتماعی اثرگذار استفاده نمایند.
آری می‌توان با استفاده از سازوکارهای مدرن متناسب با فرهنگ اسلامی و مقتضیات محیط اجتماعی و محلی، دین مبین اسلام را  زنده نگه داشت و با پرورش کارآفرینان در عرصه‌های اقتصادی و اجتماعی، به دولت‌ها در برنامه‌های فقرزدایی و ارتقای شاخصه‌های توسعة انسانی یاری رساند. "و ما علینا الا البلاغ المبین".
 

 

پی‌نوشت‌‌ها:

 

1- کارآفرینی معادل واژة انگلیسی"Entrepreneurship"  در فرهنگ لغت به معنای دلالی و واسطه‌گری است.

2-  Richard cantilon.

3- Jean Baptiste say.  

4- Joseph SchumPeter.   

5-Galbraith.

6- Peter Fprucker.

7- Weerawardena jay (2006) Investigating Social Entreprenurship : A Multidimentional Model “ Journal of World  Bussiness , Vol . 41 ,  p : 32.

 

8- توحید فام محمد (1381) "دولت و دموكراسی در عصر جهانی‌شدن، انتشارات روزنه، تهران، چاپ اول، صص: 52-51.

9- حکمرانی خوب یا حکومتگری شایسته همان ترجمة اصطلاح"Good Governance"  است که این نظریه در سال‌های دهة 1990 میلادی به بعد در ادبیات توسعه رایج گردید و بر مشارکت و تعامل بخش‌های سه‌گانه دولت، بازار و جامعة مدنی و تحقق ارزش‌های حاکمیت قانون، عدالت، شفافیت، پاسخگویی، اثربخشی، مشارکت عمومی و … توجه دارد.

10- اوانز، پیتر (1380) "توسعه یا چپاول: نقش دولت در تحول صنعتی"، مترجمان: عباس زندباف و عباس مخبر، انتشارات طرح نو، تهران، چاپ اول، ص: 13.

 

11- Osborne, David, and Ted Gaebler. 1993. Reinventing Government:How the Entrepreneurial Spirit Is Transforming the Public Sector. New York: Penguin Books.PP: 327.

12- World Bank(2008) “doing business Economy ranking” Available At: www.doingbusiness.org/EconomyRankings

13- United Nations  Development Program (2008) “ Human Development Report”

 Available At: www.undp.orgr

 

14- بخش سوم ترجمة اصطلاح"Third Sector"  است که قلمرو بخش سوم شامل سازمان‌های در قلمرو جامعة مدنی نظیر تشکل‌های داوطلبانه، مؤسسات خیریه، سازمان‌های غیردولتی و مردم‌نهاد، کسب‌وکارهای اجتماعی و مشارکت‌های مردمی سازمان‌یافته است.

 

15- Lester M. Salamon

16- Henderson Keith(1997)”Alternatives to Imposed Administraive Reform:The NGO”International Journal of Public Sector Management ,Vol 10 ,No.H,P:356

17- Helm.Scot(2005)” Motivation for social entrepreneurship: Building an Analytical Framework “  Downloaded from :   www.istr.org-conferences

18- David Gergen

19- Dees Gregory J)2007)  TAKING SOCIAL ENTREPRENEURSHIP SERIOUSLY” SOCIETY• MARCH/APRIL symposium: the politics of philanthropy Volume 44, Number 3 p : 24 -29

 

20-  خنفیر، حسین (1385)، كارآفرینی در نظام ارزشی، انتشارات اكرام، تهران، چاپ اول.

21- «هو أنشاكم من الأرض و استعمركم فیها».

22- «و أن لیس للانسان الا ما سعی».

 

23- Christian and Major Johanna(2005)  Social ntrepreneurship : Creating  New Businness  Models to Serve The Poor “ Businness Horizons , Vol . 48 . p 😛 241- 246.

 

 24- Hasan , Samiul( 2005)” Social Capital and Social ntrepreneurship in Asia: Analysing The Links” The Asia Pacific Journal of Public Administration, Vol,27,No 1.