مراسم عزا و فاتحه‌خوانی زیر بار فشار هزینه‌های سنگین مالی

در شرایط سخت اقتصادی امروز، مراسم پرسه و تعزیه برای بسیاری از خانواده‌ها تجربه‌ای طاقت‌فرسا شده است. بازماندگان درحالی‌که با شوک ازدست‌دادن عزیزشان دست‌وپنجه نرم می‌کنند، مجبورند چند روز میزبان مهمانان باشند و هزینه‌های سنگین پذیرایی و سفره‌های مفصل را تأمین کنند. این ترکیب فشار روحی و نگرانی مالی، بسیاری را پریشان و حتی شرمنده کرده است. روایت‌ها نشان می‌دهد که برخی رسوم مراسم تعزیه نه‌تنها آرامش را از خانواده‌ها می‌گیرد، بلکه تنش میان بازماندگان را نیز افزایش می‌دهد و گاهی از محدودۀ شرعی و اخلاقی فراتر می‌رود. کارشناسان دینی و فرهنگی معتقدند بازنگری در این آیین‌ها ضروری است تا مراسم تعزیه برای عزیزان ازدست‌رفته، دوباره به یک سنت ساده و تسلی‌بخش بدل شود و خانواده‌ها مجبور به تحمل بار هزینه‌های‌ سنگین مالی غیرمنصفانه نشوند.

داغِ دل، با نگرانیِ هزینه‌ها گره می‌خورد
دو سال از وفات مادرِ محمد می‌گذرد و او هنوز بدهی‌ می‌پردازد؛ بدهی‌ای که نه برای درمان مادر بود و نه برای سیرکردن شکم خود و بچه‌هایش، بلکه برای گذراندن روزهای عزا و فاتحه‌خوانی بود. محمد دربارۀ آن روزها می‌گوید: «در روز اول وفات مادر، همۀ ما در شوک‌ بودیم؛ نه درست می‌فهمیدیم چه شده و نه می‌دانستیم از کجا باید شروع کنیم. اما رسم‌ها یکی‌یکی از راه رسیدند و هزینه‌ها، زودتر از تسلیت‌ها خودشان را نشان دادند.»
او مکثی می‌کند و ادامه می‌دهد: «میان گریه‌های برادر و خواهرم، ذهنم مدام درگیر این سؤال بود؛ چگونه برای ناهار و شام مهمانان در این سه روز تدارک ببینم؟ پولی نداشتم و به ناچار دنبال قرض افتادم. سه روز مراسم پرسه تمام شد، اندوهم سبک نشد؛ من ماندم و کوهی از بدهی‌ها. آنجا فهمیدم برای من و خیلی‌ها، سوگ، فقط داغِ دل نیست؛ دغدغۀ نان هم هست.»

«همدردی» که تبدیل به «طلبکاری» می‌شود
در بسیاری از خانواده‌ها، “پرسه” از معنای دینی و انسانی خود تهی شده و به یک نمایش اقتصادی تبدیل شده است. «امین» که به نشانۀ اعتراض، در هیچ مراسم پرسه‌ای حتی جرعه‌ای چای نمی‌نوشد، روایتی تکان‌دهنده دارد: «مدتی پیش، یکی از بستگان دور فوت کرد. سه روز تمام، سفره‌های رنگین پهن شد و پذیرایی مفصل. کسی نپرسید این هزینه‌ها از کجا می‌آید. فاجعه اما چند روز بعد رخ داد؛ همان افرادی که داوطلبانه هزینه کرده بودند، دور هم جمع شدند و تا آخرین ریالِ مخارج را از زنِ داغدار پس گرفتند! زنی که شوهرش هیچ ارثی برایش نگذاشته بود، او حالا باید علاوه بر سرپرستی فرزندانش، زیر بارِ بدهیِ مراسمی برود که خودش هیچ نقشی در تجملاتش نداشت.» اینجاست که پرسه، نه مرهم، بلکه نمک بر زخم می‌شود.

رسم‌هایی که داغ را سنگین‌تر می‌کنند
آیلار اهل گلستان است. او دربارۀ مراسم پرسه در منطقه‌اش می‌گوید: «بازماندگان تا هفت روز پس از فوت عزیزشان، چادری نزدیک خانه برپا می‌کنند و از مهمانان پذیرایی می‌کنند، گرچه رسم به همان هفت روز هم محدود نیست.» آیلار توضیح می‌دهد: «بعد از آن، در روز هفتم، دهم و سپس در ماه‌گرد، تا یک سال رسم است که صاحب عزا اقوام را برای ناهار دعوت می‌کند. حالا با اینکه دو ماه از فوت مادرمان گذشته، هنوز هر روز مهمان داریم.» او با حسرت اضافه می‌کند: «کاش علما برای ریشه‌کن کردن این رسوم، فکری جدی بکنند چراکه این سنت‌ها در شرایط اقتصادی کنونی باعث شرمندگی خانواده‌های داغ‌دار شده‌ است.»
المیرا از آذربایجان غربی دربارۀ شیوۀ برگزاری مراسم‌های پرسه در منطقۀ خودش روایت می‌کند: «تعزیه در میان ما معمولاً دو روز برگزار می‌شود؛ درحالی‌که قبل‌تر تا هفت روز طول می‌کشید. با اینحال، در همین دو روز هم خانوادۀ متوفی درگیر پذیرایی ناهار و شام هستند.» او ادامه می‌دهد: «با گرانی‌های امروز، هزینه‌ها سنگین است. درست است که رسم کمک اقوام در بعضی مناطق وجود دارد، اما باز هم خرج‌های زیادی روی دست خانواده می‌ماند. این فشار فقط اقتصادی نیست؛ گاهی قضاوت‌ها و حرف‌هایی که دربارۀ نوع پذیرایی زده می‌شود، از نظر روحی نیز خانوادۀ داغ‌دیده را آزار می‌دهد.»
حمید از بعضی رسم‌های فامیلی در پرسه‌ها گله‌مند است: «در فامیل ما رسم بدی رواج دارد؛ وقتی یکی از اعضای فامیل وفات می‌کند، خویشاوندان با زن و بچه تا سه روز در خانۀ متوفی لنگر می‌اندازند. این واقعاً برای بازماندگان که از لحاظ روحی آشفته و خسته‌اند، بسیار سخت و دشوار است.» او تأکید می‌کند: «باید حرکتی از سوی مردم و علما برای برچیدن این رسم‌ها که ثبوت شرعی هم ندارند، انجام شود.»

از تکلّفات دوری کنیم و مراسم فاتحه‌خوانی را ساده بگیریم
این فشارها و رسوم مغایر با اصل تسلیت، از دیدگاه کارشناسان دینی نیز دور نمانده و آنان هم بر ضرورت بازگشت به سادگی و رعایت موازین شرعی تأکید می‌کنند. در شرایط اقتصادی کنونی، شیخ‌الاسلام مولانا عبدالحمید همواره در مراسم‌های تشییع‌جنازه، پرسه، همایش‌‌های دانش‌آموختگی و نماز جمعه‌ بر لزوم برگزاری مراسم عزا و پرسه به شیوه شرعی تأکید کرده‌اند. ایشان روز چهارشنبه (5 آذر 1404) پیش از اقامۀ نماز جنازه در مسجد جامع مکی، گفتند: «سعی کنیم فاتحه‌خوانی‌ها در مسیر سنت و با سادگی برگزار شود و بر اهلِ میّت هزینه و خسارت مالی تحمیل نگردد. بسیاری از کسانی که وفات می‌کنند، از خانواده‌های فقیر و تهی‌دست هستند و توان مالی و خرج‌های سنگین را ندارند.» مولانا عبدالحمید افزودند: «امروز رسم شده که مردم در پرسه برای غذا می‌نشینند؛ این درست نیست. گوشت و دیگر اقلام ضروری گران شده و صاحب عزا مجبور است بار این نوع هزینه‌ها را به دوش بکشد و برای تأمین هزینهها به قرض و وام رو بیاورند و بار اضافه‌ای بر دوش خود و زندگی‌شان بگذارند.»
ایشان در ادامه گفتند: «سرمایه‌داران نیز ملاحظه کنند که اگر تکلّف به خرج دهند، این تکلّف در جامعه رواج پیدا می‌کند؛ مردم می‌گویند اگر ما خرج ندهیم، به ما طعنه می‌زنند که توان و عرضه ندارد. در این شرایط، چنین هزینه‌هایی بسیار سنگین است.»
مولانا عبدالحمید در خصوص شیوۀ شرعی برگزاری مراسم عزاداری، اینگونه توضیح دادند: «در شریعت آمده است که همسایه‌ها و فامیل غذا درست کنند و برای صاحب عزا ببرند، نه این‌که خانوادۀ مصیبت‌دیده، علاوه بر تحمل رنج ازدست‌دادن عزیزش، نگران تهیۀ شام و ناهار مردم هم باشد. نفسِ برگزاری پرسه درست است؛ این‌که به خانۀ صاحب عزا برویم و تسلیت بگوییم، اما نشستن برای غذا درست نیست. بلکه وقت غذا به خانۀ خود یا خانۀ عزیزان و خویشاوندان برویم.»
ایشان در ادامه تصریح کردند: «این رسم‌ها را خودِ مردم ساخته‌اند و ریشه در شریعت ندارند. رسم‌های هزینه‌تراش را باید خود مردم از میان بردارند. شریعت بر آسانی تأکید دارد و در آن سختی نیست؛ با این‌گونه رسم‌ها زندگی را برای خودمان سخت نکنیم. این‌ها تکلّفاتی است که خود ما بر خود تحمیل کرده‌ایم. از تکلّفات دوری کنیم و مراسم فاتحه‌خوانی را ساده برگزار کنیم.»

مراسم پرسه؛ فرصتی برای همدلی است نه بار مالی
وقتی رسم‌ها جای ترحم و مهربانی را می‌گیرند، سوگ از معنا تهی می‌شود و دل خانواده‌های داغدار، پیش از آن‌که فرصتی برای التیام بیابد، خسته و فرسوده می‌شود. شاید شرایط سخت اقتصادی کشور بهانۀ خوبی باشد تا مردم در آیین‌های خود تأمل کرده و به این درک و فهم برسند که مراسم عزاداری قرار نیست آزمونِ توان مالی باشد. خانه‌ای که چراغش با داغ‌دل خاموش شده، بیش از هر چیز به آرامش و همراهی نیاز دارد، نه سفره‌های سنگین و داوری‌های بی‌مورد. اگر پرسه قرار است تسلی باشد، باید ساده، صمیمی و آرام برگزار شود؛ وگرنه همین رسم‌ها، آرام‌آرام دل‌ها را از هم دور و فاصله‌ها را عمیق‌تر می‌کنند.