گزارش سفر شيخ‌الاسلام مولانا عبدالحميد به هند

شيخ‌الاسلام مولانا عبدالحميد پس از بازگشت از سفر به هند كه از هشتم تا هجدهم فروردين 87 به طول انجاميد، گفت: آرزوی دیرینه بنده بود که سفری به هند داشته باشم؛ زیرا اين سرزمین، سرزمين مقربان بارگاه الهی و صلحا و علماي بسياري بوده و هست. به هر حال دعوت‌نامه‌ای از طرف مركز امام سيد ابوالحسن ندوی "رحمه‌الله" جهت شركت در سمينار تبیین افکار و اندیشه‌های اين شخصیت جهاني به دست ما رسيد و ما عازم اين سفر شديم.

علامه سيد ابوالحسن ندوي شخصيت جهاني بودند كه جهانيان، چه مسلمانان و چه غيرمسلمانان، از افکار واندیشه‌های ايشان استفاده نموده و بهره ‌بردند. ايشان با نيازهاي معنوي و اخلاقي دنياي امروز آشنا بودند و دغدغه رفع آنها را داشتند. شخصيت ايشان در كشور ما ايران نيز شخصيتي شناخته‌شده است و بیش از 60عنوان از کتاب‌هاي ایشان به زبان فارسی ترجمه شده است.
مولانا عبدالحميد افزود: ما ابتدا در این سمینار كه به مدت دو روز در راي‌بريلي، زادگاه امام ندوي، در جريان بود شرکت کردیم. سپس از مراکز علمی و دانشگاهي بزرگ و مشهور مسلمانان هند بازدید کردیم. با اساتيد و طلاب دارالعلوم ندوة‌العلماء ديداري داشتيم. به دارالعلوم دیوبند که مرکز ثقل مسلمانان شبه قاره هند از نظر دینی، اجتماعی و سیاسی بوده و نقش بارزي در هدایت و رهبری آنان داشته است و در واقع یکی از بزرگترین دانشگاههای علوم ديني جهان اسلام به شمار می‌آید و همچون ازهر مصر است و به گفته بعضی‌ها ازهر آسیا است، ديدار و بازديدي داشتيم. همچنین در مرکز جهاني نهضت دعوت و تبلیغ در نظام‌الدین دهلی، كه خیر کثیري از طريق آن نصیب امت اسلامی شده است، حضور يافتيم. همزمان با اين سفر نشست مجمع فقه اسلامي هند در شهر برهان‌پور در حال برگزاري بود و ما به شركت در اين نشست دعوت شده بودیم؛ چنانكه در افتتاحیه و روز اول نشست مجمع فقه اسلامي شرکت كرديم و با علما و شخصيت‌هاي برجسته علمي و فقهي‌اي كه از سراسر هند در آنجا حضور يافته بودند دیدار و ملاقات داشتيم.
رئيس دارالعلوم زاهدان در ادامه گفت: همچنين در اين سفر در افتتاحیة دانشکدة پزشکی دانشگاه امام سید احمد شهید "رحمة‌الله‌عليه" شرکت کردیم. این دانشگاه در زمان انديشمند و متفکر بزرگ جهان اسلام علامه سيد ابوالحسن ندوی طراحی شده است و قرار است علوم دانشگاهی و علوم ديني در كنار هم تا سطوح تخصصي در آن تدريس شود. براي دانشکده‌های مختلف برنامه‌ریزی کرده بودند و همزمان با سفر ما دانشکده پزشکی اين دانشگاه افتتاح گرديد.
وي خاطرنشان كرد: بنده در سخناني در مراسم افتتاحية اين دانشكده عرض کردم که مردم دنیا در دام دو اشتباه بزرگ افتاده‌اند؛ اشتباه اول را غربی‌ها مرتكب شدند كه گفتند ما به دين و علوم ديني نیاز نداریم، و اشتباه دوم را مسلماناني مرتكب شدند كه فکر كردند نیازي به علوم جديد و دانشگاهی ندارند؛ در حالی که اين علوم مال همة ما هستند و جامعة بشري به هر دوي آنها نياز دارد. اگر این دو طرز تفکر غلط و اشتباه از میان برداشته شود، جامعة بشري در مسير ترقی و پیشرفت واقعي گامزن خواهد شد و به بالندگی و رشد مطلوب خواهد رسید.
در مراسم افتتاح این دانشکده سر وزیر ايالت اوترپرادش هند، كه يك هندو بود، نیز حضور يافته بود و در آنجا اعلام كرد كه براي هر نوع همكاريي در توسعة اين دانشگاه آماده است و به معاون مسلمانش گفت كه هر گاه به همكاري من نياز بود من را در جريان قرار دهيد و اگر نياز شد نیمه‌های شب من را از خواب بیدار کنيد.
امام‌جمعه اهل‌سنت زاهدان اظهار داشت: چیزی که در آنجا برای من جالب بود این نكته بود که کسی به كار کسی کار نداشت و مسلمانان با وجود اينكه در اقليت‌اند با آزادی کامل به زندگی و فعاليت مشغول هستند و امور ديني و مذهبی‌شان را نيز در آزادي كامل انجام مي‌دهند. ما دعایمان این است که خدای تعالی دولت و ملت ما را نظر بلند نصیب کند.
مسئله دیگری که در آنجا براي ما به عنوان يك ايراني جلب توجه ‌کرد اين بود که در تابلوهاي راهنما و بسياري از تابلوهاي ديگر از زبان فارسی و كلمات فارسي استفاده شده بود. من به آنها گفتم که نمک زبان شما همین کلمات فارسی است، همانگونه كه نمك زبان فارسي كلمات عربی است؛ لذا اگر كساني خواسته باشند واژه‌هاي عربي را از زبان فارسي و واژه‌هاي فارسي را از زبان اردو بيرون كنند واقعاً کوته‌فکر هستند.
وي افزود: ملت هند ارادت خاصی به ملت ایران دارند. بنده با خبرنگاران و روزنامه‌نگاراني که در آنجا با ما مصاحبه كردند همین دو نكته را مطرح کردم که اولاً ما و ديگر جوامع انساني به علوم ديني و معارف وحياني و در كنار آن به علوم جديد و دانشگاهی نياز داریم، و ثانياً ما از روابط بين دو ملت ايران و هند استقبال می‌کنیم.
در اين سفر جناب مفتي عبدالقادر عارفي، نائب‌رئيس دارالافتاء دارالعلوم زاهدان، حاج عبدالرحيم اسماعيلزهي و حافظ اسماعيل ملازاده، شيخ‌الاسلام مولانا عبدالحميد را همراهي مي‌كردند.    

سخنراني شيخ‌الاسلام مولانا عبدالحمید در افتتاحيه  سمينار علامه سيد ابوالحسن ندوی "رحمه‌الله"
 
قبل از هر چیز خدمت رئیس جلسه و حاضرین محترم اعم از علما و بقیة عزيزان سلام عرض می‌کنم: السلام علیکم و رحمة الله و برکاته.
از حضور در جمع شما بسیار خوشحالم. این تمنا و آرزوي قلبي دیرینة من بود که سفری به هند داشته باشم و با دوستان و برادران هندوستانی‌ام ملاقات کنم. این سرزمین را ما سرزمین عشق، سرزمین علم، سرزمین عارفان و مجاهدان و اولیاءالله می‌دانیم، آناني كه براي دين خدا خدمت كردند. از اینجا دعوت دین و فکر اسلامی برخاسته است. مردان این سرزمین در مقابل استعمار متحد شدند و جهاد کردند و سرزمین‌شان را آزاد کردند. اینجا سرزمین آزادگان و حریت‌پسندان است. دین از این سرزمین به نقاط مختلف رسيد. موج دریای هند به سوی ما روانه شد و مدارس و مراکز دینی ما از اینجا بهره بردند.
زماني كه دعوتنامة اين سمينار به دست ما رسيد وظیفة خود دانستیم به خاطر تجلیل از انديشه‌ها و جايگاه بلند امام سید ابوالحسن ندوی "رحمه‌الله" در آن شرکت کنیم. سيد ندوي در سرزمین ما شخصيتي شناخته شده است و کتابها و آثار ايشان به فارسي ترجمه شده و ایرانیان از فکر و دعوت ایشان و نور قلم و اخلاص ایشان استفاده کرده و مي‌كنند. از برگزاركنندگان اين سمينار بسيار سپاسگزاريم. اين سمينار و اين حضور پرشور نشانگر آن است که سید ابوالحسن ندوي زنده است. شخصیت‌ها و متفکران زمانی می‌میرند که دعوت و تفکرشان بمیرد؛ اما کسانی که فرزندان و شاگرداني تربیت کردند که فکرشان را زنده نگه دارند، آنان زنده‌اند و نمرده‌اند. فرزندان واقعي امام ندوي کسانی هستند که انديشه‌هاي ايشان را به دنیا مي‌رسانند.
وقتی مشرکین مکه گفتند که پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرزند ندارد و پس از وفاتش دین و دعوتش خاتمه پيدا خواهند كرد و از بین خواهند رفت، الله تعالي اين آيات را نازل كرد: «إنّ أعطیناک الکوثر فصل لربک و انحر إنّ شانئک هو الأبتر»، و اعلام كرد که اين دين و دعوت جاودانه هستند و همة آناني كه در مكتب پيامبر تربیت خواهند شد فرزندان پیامبر و داعیان دين ايشان هستند و این سلسله تا قیامت ادامه خواهد يافت، اما نسل مشرکان منقرض خواهد شد و شالودة شرک از هم خواهد پاشید.
مطلبي را خدمتتان عرض مي‌کنم؛ در کشور ما قبل از پيروزي انقلاب، پادشاه وقت به شهر شیراز سفر کرد و در تخت جمشید خطاب به پادشاهان پيش از اسلام ايران گفت: ای پدران ما! آسوده بخوابید که ما زنده‌ایم و نمی‌گذاریم میراث شما از بین برود. حال ما مسلمانها به اين حقدارتریم که به اجداد و نیاکان و اسلاف‌مان خطاب کنیم و بگوییم كه ای ابوبکر صدیق، اي عمر فاروق، اي عثمان ذي‌النورين و اي علی مرتضی آسوده بخوابید كه ما زنده‌ایم. ما در خطاب به علامه ندوی بگوییم بخواب كه ما زنده‌ایم، ما فرزندان و شاگردان شماييم و فکر و اندیشه شما را زنده نگه خواهيم داشت.
امروزه جنگ میان بلوك شرق و غرب و روسيه و آمریکا پایان يافته است و همه در مقابل اسلام و دین در يك صف قرار گرفته‌اند. همانگونه که اهل مکه دین و هدایت را باعث ضرر خود می‌دانستند و با آن مقابله می‌کردند در حالی که دین باعث خوشبختی آنها بود ولي آنها چون در تاریکی بودند از نور می‌ترسیدند، امروزه جهانیان نيز می‌ترسند و گمان می‌کنند که دین دشمن آنهاست و جلوی ترقی و پیشرفت‌شان را می‌گیرد، در حالی که دین مایة روشنی دنیا است و با پيشرفت نه تنها مخالفتي ندارد بلكه به طرف آن تشويق نيز مي‌كند. ما به اهل دنیا می‌گوییم خداوند عزوجل دین را مایة سربلندی و خوشبختی شما و باعث بقا و استحکام حکومت‌هاي شما قرار داده است، و بدون دین اهل دنیا در خسارت و زیان خواهند بود.
امام سید ابوالحسن ندوی "رحمه‌الله" شخصيتي فرزانه و بی‌نظیر بودند، در روانی قلم، شیرینی بيان، همت بلند، اخلاص و للهیت، و سادگی و بی‌تکلفی. وجود ايشان سرشار از عشق الهي بود و براي امت اسلامي دلسوزی و خيرخواهي‌شان بی‌نظیر بود.
من به صراحت عرض مي‌كنم تا زمانی که عشق نباشد هیچ کاری صورت نخواهد گرفت. انسان بدون عشق و ارتباط با الله رب‌العزت نمی‌تواند کاری بکند. حضرت سید ندوی "رحمه‌الله" با الله تعالی رابطه قويی داشت، انسان عابد و ذاکري بود، بسیار را به كثرت تلاوت می‌کرد، ارتباط قلبی مستحكمي با سیدالمرسلین صلي‌الله عليه و سلم و با صحابة کرام و خلفای راشدین رضی‌الله‌عنهم و با دین اسلام داشت. الله تعالی نيز به ايشان توفیق عظيمي در عرصة بیداری اسلامی و شكوفايي فرهنگ اسلامی عنايت كرد. الله تعالی مرقد ایشان را منور و درجات ايشان را بلند فرمايد.
حضرت مولانا عبدالعزیز "رحمه‌الله" [1335ـ 1407هـ.ق./ 1916ـ 1987م.] از هم‌عصران حضرت مولانا سيد ابوالحسن ندوي "رحمه‌الله" [1333ـ 1420هـ.ق./ 1914ـ 1999م.] بودند و از ایشان بسیار متأثر بودند. روزي فرمودند: من در مکة مکرمه خدمت حضرت مولانا عبدالقادر رائي‌پوری "رحمه‌الله" رسيدم و تمنا كردم كه می‌خواهم با شما ارتباط داشته باشم! فرمودند: «شما نزد مولانا سید ابوالحسن ندوی بروید». من پس از جستجو حضرت مولانا ندوي را در داخل مسجدالحرام يافتم و خدمت ايشان رسيدم و عرض كردم كه حضرت رائي‌پوری مرا نزد شما فرستاده‌اند و من می‌خواهم با شما ارتباط داشته باشم و از شما استفاده کنم.
یک مرتبه فرمودند: در يكي از همايش‌هاي سازمان «رابطة العالم الاسلامی» شرکت داشتم، مفتی اعظم عربستان سعودی علامه عبدالعزیز بن باز نیز حضور داشتند و رئیس همايش بودند. شخصيت‌هاي زيادي سخنرانی کردند، وقتی نوبت سخنراني مولانا ندوي رسید، همه حاضرين از سخنان ايشان متأثر شدند و به گريه افتادند، علامه ابن باز نيز بسيار گريستند. علامه ابن باز در همان نشست در مورد جماعت دعوت و تبليغ اظهار داشتند: این جماعت‌های تبلیغ که بستر‌های‌شان را بر دوش می‌نهند و برای تبلیغ در جهان حرکت می‌کنند، در هتل‌ها ساکن نمی‌شوند و در مساجد و کنار جاده‌ها اقامت می‌کنند، امروزه خدمات بزرگی را به دین تقدیم کرده‌اند.
حضرت مولانا عبدالعزیز "رحمه‌الله" هر گاه تذکرة علمای هند مي‌شد و نام امام شاه ولی‌الله دهلوي، حضرت شیخ‌الهند، مولانا سید حسین‌احمد مدنی، مولانا سید ابوالحسن ندوي و ديگر علما و بزرگان هند گرفته می‌شد، به گریه می‌افتادند. نام این بزرگان همواره نام در مجلس ايشان گرفته می‌شود و الحمدلله فکر این بزرگان در آنجا جاری است.
ما از دارالعلوم زاهدان که حیثیت مرکزی برای اهل‌سنت ایران دارد خدمت شما عزيزان رسيديم. در آنجا از کتابها و انديشه‌هاي سید ندوي "رحمه‌الله" استفاده می‌شود. در دارالعلوم زاهدان بیش از هزار طلبه به تحصيل علم مشغول‌اند؛ شافعی، حنفی، حنبلی و حتی سلفی آنجا درس می‌خوانند. در آنجا دعوت به دین است نه مذهب. هر کس به مذهب خودش عمل می‌کند. گر چه دارالعلوم زاهدان توسط احناف بنا شده و تأمین می‌گردد، اما ديدگاه ما این است که در این زمان باید دعوت به دین فعال باشد و از نظر فقهی هر کس مطابق برداشت و مذهب فقهي خود عمل کند. خط فکری و ديدگاه حضرت سید "رحمه‌الله" نيز همين است. به فضل و احسان الله رب‌العزت در نماز جمعه مركزي شهر زاهدان 50 هزار نفر در مسجد جامع مکی شرکت می‌کنند؛ در نماز عید قریب به 200 هزار نفر، و در همايش سالانه بيش از 100 هزار نفر شرکت می‌کنند كه تقریباً 20 هزار زن نيز حضور می‌یابند. اینها همه از فضل پروردگار و به برکت اخلاص و دعای حضرت مولانا عبدالعزیز "رحمه‌الله"  و برکات و فیوضات علماي این سرزمین از جمله سید ابوالحسن ندوی "رحمه‌الله" است.
در ابتدای اين نشست، قاری محترم آیا‌تی را تلاوت کردند كه من در ادامه سخنانم مطالبي را پيرامون مفاهيم آن آيات عرض کنم.
الله تعالی فرموده است: «یاأیها الذین آمنوا إن تطیعوا فریقاً من الذین أوتوا الکتاب یردوکم بعد ایمانم کافرین. و كيف تكفرون و أنتم تتلي عليكم آيات الله و فيكم رسوله و من يعتصم بالله فقد هدي الي صراط مستقيم. ياأيها الذين آمنوا اتقوا الله حق تقاته و لاتموتن الا و أنتم مسلمون. و اعتصموا بحبل الله جميعاً و لاتفرقوا واذكروا نعمت الله عليكم اذ كنتم أعداً فألف بين قلوبكم فأصبحتم بنعمته اخواناً و كنتم علي شفا حفرة من النار فأنقذكم منها كذالك يبين الله لكم آياته لعلكم تهتدون. و لتكن منكم أمة يدعون الي الخير و يأمرون بالمعروف و ينهون عن المنكر و أولئك هم المفلحون. و لا تکونوا کالذین تفرقوا و اختلفوا من بعد ما جاءهم البینات و أولئك لهم عذاب عظیم.»[آل‌عمران: 105ـ100]. در اين آيات ابتدا الله تعالی به ما هشدار داده است که دشمنان شما و پيروان فرقه‌های باطل که دین‌شان منسوخ شده است در پی گمراهی شما هستند؛ پس برای در امان ماندن از اين گمراهي لازم است که شما تقوا پيشه كنيد و حق تقوا را نيز بجا آوريد، و از نهايت سعی‌تان بهره بگيريد تا خاتمة زندگي‌تان با اسلام باشد.
سپس الله تعالی ما را به وحدت فرامي‌خواند. از سیاق و سباق آیه معلوم می‌شود كه وحدت بر دو چیز مبنی است یکی رعايت حق تقوا از الله تعالی كه بر اثر آن ضعف‌ها و بغض و حسد و کینه و تکبر و غرور از بين مي‌رود. دوم دعوت الي الله، چنانكه مي‌فرمايد: « و لتكن منكم أمة يدعون الي الخير و يأمرون بالمعروف و ينهون عن المنكر». يعني وحدت ما زمانی باقی خواهد ماند که دعوت به خیر بدهیم و به خیر فکر کنیم و براي عام شدن خیر تلاش كنيم.
در ادامه الله تعالی مي‌فرمايد: «و لا تکونوا کالذین تفرقوا و اختلفوا من بعد ما جاءهم البینات و أولئك لهم عذاب عظیم». اختلاف نکنید. اختلاف زمانی می‌آید که ما کار دعوت را رها کنیم. اگر به دعوت مشغول باشیم الله تعالی ما را از تفرقه و اختلاف نجات می‌دهد. 
یک مرتبه در منطقة ما اختلافی بین گروهي از علما پیش آمد. ما بنا به درخواست خودشان افرادي را جهت اصلاح نزدشان فرستادیم و به آنها پيغام داديم كه اين اختلاف در نتیجة عدم همفكري و تلاش براي تبليغ دين پيش آمده است و اگر آنها برای کار دین با هم بنشینند و فکر کنند، اختلاف‌شان از بين مي‌رود؛ و توصيه كرديم که هر ده روز یکبار نشستي با هم دربارة دین و دعوت ديني داشته باشند. الحمدلله پس از چندي به ما خبر رسید که اختلاف‌شان از بین رفته است و حلقة‌شان مستحکم شده است.
پس از اين آيات الله تعالی هشدار خطرناک‌تری می‌دهد که بعضی در قیامت روسیاه و بعضی روسفید خواهند بود. از این آيه معلوم می‌شود کسانی که در مقابل حق تكبر بورزند و حسد و عناد داشته باشند خداوند چهره‌هایشان را سياه خواهد کرد  و کسانی که حامی حق باشند و تهمت و افتراء را به خاطر حق تحمل کنند و کار دین را انجام دهند، الله تعالی چهره‌هایشان را سفید خواهد کرد.
در خاتمة عرايضم به آیة دیگري اشاره می‌کنم که الله تعالی مي‌فرمايد: «و ان کادوا لیفتنونک عن الذی أوحینا إلیک»[اسراء: 73]، «و ان کادوا لیستفزونک من الأرض لیخرجوك منها»[اسراء: 76]. الله تعالی به حبیبش صلي‌الله عليه و سلم هشدار می‌دهد که دو تهدید متوجه شما است: یکی اینکه تلاش مي‌شود كه شما شریعت را تغییر بدهید.
 در مکة مکرمه در روزنامه‌ای خواندیم که یکی از علمای سودان که قبلاً مورد اعتماد ما بود فتواهايي بر خلاف اجماع علماي امت صادر کرده است. بسیار متأسف شدیم که چرا بعضی از علمای روشنفکر ما از غرب متأثر شده و در صدد اين هستند که آیات قرآن و احکام الهی را تغییر می‌دهند. در حالي كه الله تعالی به پیامبرش هشدار می‌دهد که مردم از تو می‌خواهند که دین و احکام دینی را تغییر بدهی و این اولین مکر آنها است. امروزه غربیان و اروپائیان تلاش می‌کنند که علما در شریعت و احکام الهی تغییر بیاورند.
دومین مکر آنها، در صورتي كه هدف اولشان برآورده نشود، اين است كه شما را مجبور می‌کنند از سرزمین‌شان بیرون شوید: «وإن کادوا لیستفزونک من الارض لیخرجوك منها و اذا لايلبثون خلافك الا قليلاً». مي‌گويند: این آقا عالم روشنفکري نیست، متحجر است و حق ندارد در اين كشور، حتي اگر كشور خودش باشد، زندگی كند و بايد جلاي وطن كند. بسياري از علمای ما که در گذشته از دیارشان رانده شدند فقط به خاطر دفاع از حق بوده است.
در ادامه الله تعالی مي‌فرمايد: آنها اگر چنین كنند پس از شما مدتی مدت بسیار کوتاهی دوام خواهند آورد و به زودی از میان برداشته خواهند شد.
پس از اين آيه الله تعالی در آيه ديگري مي‌فرمايد: «أقم الصلاة لدلوک الشمس الی غسق اللیل و قرآن الفجر إن قرآن الفجر کان مشهوداً و من اللیل فتهجد به نافلة لک»[اسراء: 79ـ 78]. نماز را بر پا دارید. سحرخیزی کنید و سحرگاهان به بارگاه الهی گریه و دعا کنید. تهجد بخوانید كه این برای استقامت‌تان بسیار مفید و مؤثر خواهد بود.
حضرت سیدالمرسلین خاتم‌النبیین رحمة للعالمین صلی‌الله‌ علیه‌وسلم چقدر نماز مي‌خواندند. علاوه بر فرایض چقدر نوافل مي‌خواندند و سحرخیزی مي‌کردند. سحرخیزی برای استقامت در عمل ضروری است.
من یکبار با حضرت سید "رحمه‌الله" در مسجدالنبی ملاقات کردم. بین نماز مغرب و عشاء بود. از سيماي سادة ايشان بسیار متأثر شدم. چه شخصیت بزرگیست كه اینجا نشسته است و کسی او را نمی‌شناسد. داشت قرآن تلاوت می‌کرد. منتظر ماندیم پس از فراغت از تلاوت با ایشان ملاقات کردیم و دست‌بوسی کردیم و زیارت ایشان نصیب‌مان شد.
مولانا سید ابوالحسن ندوي انساني عابد، زاهد، درویش، ذاکر و داعی الی الله  بود. اینها همه رمز موفقیت ایشان بودند. تا وقتی ارتباط ما با الله درست نشود و اتباع رسول‌الله صلی‌الله‌ علیه‌وسلم در زندگي ما و عشق آن‌حضرت در دلهای ما نباشد و تعلق قلبی‌ ما با صحابه و خلفای راشدین مستحکم نشود و رابطة ما با دین اسلام عاشقانه نباشد، ما توفیق خدمت دین را نخواهیم داشت.
با وفات سید "رحمه‌الله" وظیفه ما بسیار سنگین شده است. وظیفه دارالعلوم ندوة‌العلماء و علمای هند و جهان اسلام بسیار سنگین شده است. ما باید بر حق استقامت کنیم و ربّ سید را عبادت کنیم و دعوت و فکر  ایشان را زنده کنیم. نفع ایشان را همان‌طور که عام بود عام‌تر کنیم و این سلسله را جاری نگه داریم.
از حضرت مولانا سید محمد‌رابع ندوی که جانشین امام ندوی "رحمه‌الله" هستند و از سید واضح‌رشید ندوی و سید بلال ندوی که دعوت‌نامة سمينار را براي ما فرستادند صميمانه تشکر می‌کنيم. از حضرت مولانا سيد سلمان ندوی که دو سال پیش دعوت ما را قبول کردند و یک هفته در دارالعلوم زاهدان به همه ما فایده رساندند بسيار سپاسگذاريم.
برای مسلمانان ایران خصوصاً اهل‌سنت دعا کنید. در سحرگاهان و بعد از فرایض دعا کنید. ما نيز برای شما و تمام شخصيت‌ها و مراكز و مدارسی که به ما فایده رسانده‌اند دعا مي‌کنيم.
خداوند متعال این سمينار را به درگاه خويش قبول، روح حضرت سید ابوالحسن ندوی "رحمه‌الله" را شاد و رفع درجات نصيب فرمايد. و برگزاركنندگان و دست‌اندرکاران را توفیق بیشتر عنایت كند و جزای خیر دهد. و السلام علیکم و رحمة الله وبرکاته.