کودکان از همان سال‌های نخست زندگی مرتکب اشتباهات متعددی می‌شوند و گاهی ممکن است یک خطا را چندین بار تکرار کنند. این اشتباهات می‌توانند بر روابط خانوادگی و اجتماعی آنان تأثیر بگذارند؛ اما پیامدهای تربیتی و رفتاری این خطاها تا حد زیادی به شیوۀ برخورد والدین با فرزندان بستگی دارد. والدین نیز همچون فرزندان ممکن است در نحوۀ مواجهه با اشتباهات فرزندان مرتکب خطاهای جدی شوند، چنان‌که برخی از والدین وقتی خطا و اشتباهی از فرزنداشان مشاهده می‌کنند به‌سرعت عصبانی می‌شوند و حتی فرزند را نفرین می‌کنند؛ در حالی که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم، به شدت از این کار منع کرده و خطاب به والدین فرموده‌اند: «خودتان، فرزندان‌تان و اموال‌تان را نفرین نکنید…» (صحیح مسلم).
رفتار حکیمانه اقتضا می‌کند که والدین برای هدایت، صلاح و موفقیت فرزندان‌شان دعا کنند، از وارد کردن آسیب‌های جسمی و روانی به آنان بپرهیزند و در مسیر تربیتشان رضایت و پاداش الهی را در نظر داشته باشند.
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم همچنین فرمودند: «هنگامی که انسان از دنیا می‌رود، اعمالش قطع می‌شوند، مگر از سه راه: صدقه جاریه، دانشی که دیگران از آن بهره‌مند شوند، و فرزند صالحی که برای او دعا کند.» (صحیح مسلم).
کارشناسان روان‌شناسی و علوم رفتاری نیز توصیه می‌کنند که والدین هنگام مواجهه با اشتباهات فرزندان، از روش‌های اصولی و مرحله‌به‌مرحله استفاده کنند؛ روش‌هایی که ضمن اصلاح رفتار کودک، از آسیب‌های روانی جلوگیری کرده و به حفظ سلامت شخصیتِ درحال‌رشد او کمک می‌کند.
چگونه با اشتباهات فرزندان‌مان برخورد کنیم؟
در ادامه، پنج راهکار اساسی برای برخورد صحیح و سازنده با خطاهای کودکان ارائه می‌شود:
۱. حفظ آرامش و پرهیز از تنبیه فوری
نخستین گام، پرهیز از خشم و تنبیه فوری هنگام بروز اشتباه از جانب فرزند و حفظ آرامش برای تصمیم‌گیری آگاهانه است. عصبانیت ممکن است والدین را به رفتارهای آسیب‌زا، وارد کردن صدمات جسمی به کودک یا اتخاذ تصمیم‌های نادرست تربیتی سوق دهد.
بارها شاهد انتشار خبرهایی بوده‌ایم که در آنها کودکانی بر اثر تنبیه شدید جسمی از سوی پدر یا مادر، به شدت مجروح شده و یا حتی جان خود را از دست داده‌اند.
حضرت ابوهریره رضی‌الله‌عنه روایت می‌کند که مردی از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم درخواست نصیحت کرد. آن‌حضرت فرمود: «خشمگین مشو.» آن مرد چندین بار درخواست خود را تکرار کرد و پیامبر در هر بار فرمود: «خشمگین مشو.» (صحیح بخاری).
۲. شناخت علت و انگیزه اشتباه فرزند
پس از کنترل خشم، گام دوم، شناخت دلایل و انگیزه‌های رفتار نادرست فرزند و بررسی شرایط و جزئیات اتفاقی‌ست که رخ داده است.
برای این منظور، والدین باید با فرزند خود گفت‌وگو کنند تا ریشه‌های مشکل، علت وقوع اشتباه و دلایل تکرار آن را دریابند. شناخت درست مسئله، زمینه را برای انتخاب شیوه مناسب اصلاح رفتار فراهم می‌کند.
۳. اصلاح رفتار فرزند با حکمت و اندرز نیکو
والدین باید با حکمت، مهربانی و پند و اندرز نیکو، فرزندان خود را راهنمایی کنند و در اصلاح اشتباهات، از سیره پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم الگو بگیرند.
در روایتی آمده است که جوانی نزد پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم آمد و از ایشان اجازه خواست مرتکب زنا شود. پیامبر نه‌تنها با او برخورد تند و سرزنش‌آمیز نکرد، بلکه با آرامش از او پرسید: «آیا دوست داری کسی با مادرت چنین کاری انجام دهد؟» (مسند احمد) این شیوۀ گفت‌وگوی حکیمانه سبب شد جوان به نادرستی خواستۀ خود پی ببرد و از آن منصرف شود.
۴. انتخاب روش تربیتی متناسب با اشتباه
اگر رفتار فرزند به‌گونه‌ای باشد که مستلزم برخورد انضباطی است، والدین برای تربیت فرزند و آگاه‌کردن او به خطا و اشتباهش، باید شیوه و روشی متناسب با نوع و شدت اشتباه در نظر بگیرند. در این تصمیم باید شرایط وقوع خطا، سن فرزند، ویژگی‌های شخصیتی و وضعیت او را مورد توجه قرار گیرد.
برای برخی کودکان، محدود کردن زمان بازی می‌تواند راهکار مؤثری باشد؛ برای برخی دیگر، کاهش بخشی از پول توجیبی ممکن است آنان را از تکرار رفتار نادرست بازدارد.
بنابراین، روش تربیتی مناسب برای همۀ کودکان یکسان نیست و باید با توجه به سن، وضعیت روانی و سلامت جسمی هر کودک انتخاب شود. در هر شرایطی، تنبیه نباید با آسیب‌رسانی، تمسخر یا تحقیر کودک همراه باشد.
۵. تشویق رفتارهای مثبت با تحسین و تقویت انگیزه
والدین باید هرگاه شاهد بهبود رفتار فرزند خود هستند، با تشویق، تحسین و تقویت مثبت، او را به ادامۀ رفتارهای درست ترغیب کنند. این کار به افزایش اعتمادبه‌نفس کودک کمک می‌کند و انگیزۀ او را برای حفظ رفتارهای مطلوب افزایش می‌دهد.
همچنین باید به کودکان آموخت که خوش‌اخلاقی، رفتار نیکو با دیگران و رعایت حقوق آنان، نوعی عبادت محسوب شده و از راه‌های نزدیکشدن به خداوند متعال به‌شمار می‌روند که سبب خشنودی پروردگار می‌شوند.