تطبیق عقلانیت میدانی با گفتمان توافق عادلانه؛ بازخوانی مواضع مولانا عبدالحمید در ترازوی واقع‌گرایی سیاسی

بررسی تحولات و مواضع اتخاذشده پیرامون درگیری‌های نظامی میان ایران از یک سو و رژیم اسرائیل و ایالات متحده از سوی دیگر، بستر مهمی برای ارزیابی چرخش‌های گفتمانی در عرصۀ سیاست خارجی فراهم می‌کند. در این میان، مواضع مولانا عبدالحمید، امام‌جمعۀ اهل سنت زاهدان، موضوع تحلیل‌های متعددی بوده است. نگاهی به سیر رویدادها نشان می‌دهد مواضع ایشان پیرامون «ضرورت توافق عادلانه»، «مذاکرۀ مستقیم» و «اولویت منافع ملی و رفاه مردم بر سیاست‌های منطقه‌ای»، گرچه در ابتدا با هجمه‌ها و انتقادهای تند رسانه‌ها و محافل نزدیک به جریان‌های رسمی مواجه شد، اما در نهایت، ادبیات دیپلماتیک و رفتارهای عملی تصمیم‌گیران کلان کشور در مسیر همان اصولی حرکت کرد که ایشان پیش‌تر در توییت‌ها و خطبه‌هایش بر آن‌ها پای می‌فشرد.

یکی از چالش‌برانگیزترین مواضع مولانا عبدالحمید، کلیدواژۀ «توافق عادلانه» بود که در جریان جنگ اخیر در یکی از توییت‌هایش به کار برد. وی در صفحۀ ایکس /توئیتر خود آورده بود: «آسمان کشور در تسخیر دشمن است، زیرساخت‌ها در معرض نابودی قرار دارند و نیروهای مسلح ابزار لازم برای دفاع هوایی را ندارند. در این بن‌بست، تنها راه نجات “توافق عادلانه” است…» محافل نزدیک به جناح تندرو در کشور، توئیت را «بزرگ‌نمایی قدرت دشمن» و «القای بن‌بست و ناتوانی نیروهای مسلح» دانستند. برخی حتی مستقیماً ایشان را به تضعیف جبهۀ داخلی و همکاری با ترامپ/نتانیاهو متهم کردند. این اتهام‌زنی‌ها و اصرارها بر کنترل هوایی در حالی صورت می‌گرفت که مردم بعضی مناطق شب و روز در ایام جنگ صدای انفجار ناشی از بمباران می‌شنیدند. بعضاً جنگنده‌ها و پهپادهای مهاجم را بالای سرشان می‌دیدند. در ماجرای سقوط جنگندۀ آمریکایی، یک خلبان تا دو روز در جنوب اصفهان مخفی ماند تا مجموعاً 155 هواگرد عملیات نجات او را پیش ببرند که بسیاری از آنها مستقیماً وارد حریم هوایی کشور شدند.

همین الگو در قبال ایدۀ «مذاکره، گفت‌وگو و توافق عادلانه» با غرب و آمریکا تکرار شد. امام‌جمعۀ زاهدان بارها استدلال کرد که برای دور کردن سایۀ جنگ و رفع تحریم‌های کمرشکن، نظام باید با طرف‌های غربی و حتی ایالات متحده وارد مذاکرات مستقیم و همه‌جانبه شود. تریبون‌های رسمی این رویکرد را ساده‌لوحی سیاسی در برابر دشمن تلقی کردند؛ اما در عمل، مقامات عالی‌رتبۀ نظام نه‌تنها کانال‌های گفت‌وگو را مسدود نکردند، بلکه به‌طور رسمی از انعطاف‌پذیری دیپلماتیک دفاع کردند. سفرهای متعدد خارجی برای مذاکرات صورت گرفت و می‌گیرد. طبق گزارش‌ها، طی مذاکراتی که در روزهای ۱۱ و ۱۲ آوریل ۲۰۲۶ (فروردین ۱۴۰۵) و با میانجیگری پاکستان انجام شد، ابتدا هیئت‌های ایرانی و آمریکایی به‌صورت جداگانه با نخست‌وزیر پاکستان دیدار کردند و سپس گفت‌وگوها از طریق میانجی‌های پاکستانی آغاز شد، اما بعداً به مذاکرات رو در رو میان دو هیئت تبدیل شد.

محور کلیدی دیگر در مواضع مولانا عبدالحمید، برقرار کردن پیوندی وثیق میان سیاست خارجی و وضعیت اقتصادی داخل ایران بود. او همواره تاکید داشت که هزینه‌های تقابل‌های منطقه‌ای نباید به بهای فروپاشی ارزش پول ملی و از جیب مردم پرداخت شود و منافع ملی و سفرۀ مردم باید در اولویت اول باشد. اذعان مسئولان اقتصادی به اینکه اقتصاد ایران توان تحمل یک جنگ فرسایشی بلندمدت را ندارد و نوسانات بازار مستقیماً با اخبار نظامی گره خورده است، باعث شد که در تصمیم‌گیری‌های شورای عالی امنیت ملی، فاکتور ثبات زندگی مردم ارجح بر هیجانات نظامی قرار گیرد.

گذر ایام بهترین داور است؛ اکنون که جنگ، واقعیت‌های طرفین درگیر را آشکارا به آنها نشان داده و غبار جنگ خوابیده است، می‌توان به راحتی مواضع مولانا عبدالحمید را که بر کاهش تنش تأکید داشتند بررسی کرد. بدون شک جنگ پدیده‌ای پیچیده و چندلایه است و مسئولان نظام سال‌ها بر طبل دشمنی با قدرت‌هایی کوبیده‌اند که سابقۀ عهدشکنی و عداوت دارند. تعامل و تداوم زیست در چنین فضایی نیازمند بازنگری سیاست‌های گذشته و زدودن اصالت از مقولۀ جنگ و به‌کارگیری درایت سیاسی بیشتر برای رسیدن به هم‌زیستی مسالمت‌آمیز است.