تأملاتی بر یک مناظره

دهلی؛ کلان شهر باشکوه هندوستان و پایتخت سرزمین شگفتی‌ها، در این روزهای سرد و پایانی سال، شگفتی آفرید و فضای سرد و تاریک خداناباوری را با گرمای حیات‌بخش خداباوری تلطیف و دلپذیر نمود.
این شهر که در میان مردم آن دیار به «دلی» مشهور است، به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین شهرهای جهان که جذابیت‌های فوق‌العاده‌ای دارد، در ۲۰ دسامبر ۲۰۲۵ از ساعت یازده صبح تا یک بعد از ظهر، میزبان یک مناظره جذاب، ماندگار، تاثیرگذار و مهم بود.
این مناظره که در نوع خود منفرد و یگانه به‌حساب می‌آید، در واقع بین دو جریان فکری؛ تئیست: خداباور، و آتئیست: خداناباور، برگزار شد.

روند رو به رشد خداناباوری در میان جوانان بر اهمیت برگزاری چنین گفت‌و‌گوهایی می‌افزاید. عواملی که سبب شده‌اند مردم به آتیئسم (خداناباوری) رو بیاورند، متنوع و پیچیده هستند. ارزیابی و آسیب‌شناسی دقیق این پدیده‌ها و زدودن شبهات نسل جدید، یکی از مهمترین وظایف خداباوران به‌ویژه دانشمندان و داعیان مسلمان است.

بعد از برگزاری گفت‌وگوی خداشناسی در دهلی، بین مفتی شمایل ندوی و جناب آقای جاوید اختر که به صورت زنده پخش می‌شد و هزاران نفر به صورت مستقیم آن را دنبال می‌کردند، موجی از شادی و اعتمادبه‌نفس در محافل خداباوران اعم از مسلمان و غیرمسلمان پدید آمد. گزارش این رویداد بعد از مدت کوتاهی فضای مجازی را در کنترل خود گرفت، به زبان‌های مختلفی ترجمه و بازنشر شد. شخصیت‌های مطرح زیادی درباره آن اظهارنظر کردند، افراد زیادی به نقد و بررسی آن پرداختند. برخی از اساتید در قالب درس‌گفتار به بررسى و تحلیل این مناظره، تبیین منهج استدلالی خداباوران و ارائه دلایل و منابع علمی آنها پرداختند. در این میان دوست و برادر بزرگوارمان جناب مولانا عبدالحکیم عثمانی، یکی از اساتید دارالعلوم زاهدان، شیوهٔ پسنديده و نیکویی را در پیش گرفتند و در راستای تبیین ابعاد مختلف این مناظره و پایه‌های استدلالی طرفین درس‌گفتارهای ارزشمندی به زبان فارسی در فضای مجازی و در کانال فیسبوکی “سنگر بیداری” منتشر ساختند. وقتی به این درس‌گفتارها گوش‌فرادادم، بسیار خوشحال شدم و با ارسال پیامی از طریق پیام‌رسان واتساپ از ایشان تقدیر و تشکر نمودم، ولی گفت‌وگوی واتساپی ما به درازا کشید. تصمیم گرفتم حاصل این گفت‌وگو را با قید قلم، صید نمایم و به قصد اصلاح و استفاده، با اساتید و علاقمندان حوزه دعوت و اندیشه، به اشتراک بگذارم:

۱ـ یکی از وظايف ذاتی مبلغان مسلمان، داعیان دین و دیدبانان فکر و فرهنگ اسلامی، بررسی و آسیب‌شناسی تمامی شبهات و خطراتی است که دین و ایمان و فکر و فرهنگ مسلمان را تهديد می نماید.

با گسترش اینترنت و منابع آموزشی، افراد بیشتری به اطلاعات متنوع دربارهٔ فلسفه‌ها و مذاهب دسترسی دارند و قادرند بینش‌های مختلف را بررسی کنند. بسیاری از افراد با تحصیلات عالی، به خصوص در زمینه‌‌های علمی، به سوالات فلسفی و علمی مربوط به وجود خدا و مذهب پرداخته و به دنبال پاسخ‌های منطقی هستند. سوالاتی دربارهٔ وجود شر، رنج و تناقضات در متون مذهبی می‌‌تواند به شک و تردید در باورهای دینی منجر شود. برخی افراد به‌خاطر تجربه‌های منفی از مذاهب، از جمله تبعیض، خشونت و سوءاستفاده‌های مذهبی، به آتیئسم روی می‌آورند.

بهترین و موثرترین ابزاری که علمای مسلمان در طول تاریخ برای دفع شبهات و اثبات باورهای دینی از آن استفاده کرده‌اند «علم کلام» است. متکلمان مسلمان توانسته‌اند با استدلال‌های عقلی و منطقی، از شک‌گرایی دینی جلوگیری نمایند. مفتی محمدشفیع رحمه الله می‌فرماید: «در طول تاریخ اسلام، دو پدیده بیش از هر پدیدهٔ دیگری باور و ایمان مسلمان را تهدید کرده است؛ یکی شبهات و دیگری شهوات. منشأ شبهات، فلسفه قدیم یونان بوده است و منشأ شهوات، فلسفه جدید غرب.» تنها ابزاری که توانسته با این دو خطر مقابله بکند، علم کلام بوده است.

۲ـ از شگفتی‌های این مناظره، تسلط و آگاهی کامل مفتی شمایل ندوی بر بحث و موضوع مناظره بود. چیزی که همگان را به تعجب واداشت این بود که چگونه یک جوان ۲۷ ساله به.خوبی از عهده پاسخ به سوالات یک ادیب چیره‌دست و شاعر سخنور که عمرش را در انکار خدا و دعوت به خداناباوری سپری کرده و از رهبران آتئیست‌‌های هند است، برمی‌آید؟

با بررسی سیر مطالعاتی و طی مراحل علمی مفتی شمایل ندوی، اسرار پس‌پرده این چیرگی، شجاعت و کارایی او را می‌توان دریافت.
شمایل ندوی دروس عمومی علوم شرعی را در دارالعلوم ندوةالعلماء لکنو به پایان رسانده است، به سه زبان اردو، عربی و انگلیسی تسلط کامل دارد، تحصيلات دانشگاهی را فراگرفته و در حال حاضر دانشجوی مقطع دکترا در دانشگاه اسلامی مالزی است. اما چیزی که او را متفاوت از سایرین ساخته، تمرکز هدفمند او بر علم کلام و مطالعه منابع جدید کلامی است.

ایشان به مدت دو سال نزد مفتی یاسر ندیم واجدی؛ موسس مدرسه دینی تعلیم‌الاسلام در شیکاگو آمریکا، دوره‌های علمی فشرده‌ای را در حوزه‌ کلام جدید به‌ویژه آشنایی با مبانی الحاد و خداناباوری سپری می‌نماید.

دکتر یاسر ندیم واجدی درباره این دوره در یکی از سخنرانی‌هایش می‌گوید: سوالات مختلفی که از طرف جوانان متاثر از آتیئسم مطرح می‌شد، مرا واداشت تا در این زمینه مطالعاتی انجام دهم. بهترين کتاب‌هایی که مرا در این مسیر کمک کردند، بیشتر آثار گران‌بهای علامه محمدقاسم نانوتوی رحمه‌الله بودند. واقعا ایشان در قرن گذشته یک پدیدهٔ منحصربه‌فرد در علوم عقلی و یک دانشمند جامع‌الصفات بوده‌اند. ایشان با تسلط خارق‌العاده‌ای که بر علوم عقلی و نقلی داشته‌اند، گفتگوهای زیادی با مسیحیان، هندوها، مستشرقان و…. انجام داده‌اند؛ برخی تحریری و برخی شفاهی. بنده رويداد مناظرات ایشان را مطالعه و فهرستی از شبهات خداناباوران را تهیه و در پرتو تالیفات ایشان و سایر علمای بزرگ، پاسخ‌شان را تهیه و تدوین نمودم. الحمدلله این کتاب در هفت جلد آماده چاپ شده و به‌زودی تحت عنوان «تهافت الملاحدة» به چاپ خواهد رسید.
برخی از کتاب‌هایی که در برنامه مطالعاتی و درسی بنده بوده‌اند، عبارت‌اند از:
۱ـ انتصار الاسلام، تالیف محمدقاسم نانوتوی؛
۲ـ مقالات حجةالاسلام (۱۶جلد)، تألیف محمدقاسم نانوتوی،
۳ـ تصفية العقائد، تألیف محمدقاسم نانوتوی،
۴ـ قبله‌نما، تألیف محمدقاسم نانوتوی،
۵ـ تقریر دلپذیر، تألیف محمدقاسم نانوتوی،
۶. مباحثه شاه‌جهانپور، تألیف محمدقاسم نانوتوی،
۷ـ الانتباهات المفيدة، تألیف اشرفعلی تهانوی،
۸ـ اشرف الجواب، تألیف اشرفعلی تهانوی،
۹ـ حجةالله‌البالغة، تأليف شاه ولی‌الله دهلوی،
۱۰ـ شرح العقاید النسفیة، تألیف سعدالدین تفتازانی،
۱۱ـ تهافت الفلاسفه، امام محمد غزالی،
و صدها اثر علمی دیگر.

۳ـ مدت‌هاست سستی و رخوتی بارز در محافل علما، مدارس دینی و طلاب مشاهده می‌شود و فعالیت جانداری در عرصه تولید علم، ابتکار، اجتهاد، تحقیق و دعوت مشاهده نمی‌شود. تعلیم و تدريس به یک روتین روزانه تبدیل شده است و کار به جایی رسیده است که بسیاری از مباحث ارزشمند کتاب‌ها و حتی سرفصل‌ها خوانده نمی‌شوند. از عواملی که به تعلیم و تدریس و تحقیق جان می‌بخشد، پرسشگری، کنجکاوی و چالش است. عدم ارتباط با اجتماع و نبودن در بطن وقایع و حوادث، خوی پرسشگری و کنجکاوی را از انسان سلب نموده و بالتبع قوه ابتکار و اجتهاد را تضعیف می‌نمايد و چنین فارغ‌التحصیلی توان مبارزه با چالش‌های پیش‌رو را نخواهد داشت. این مناظره ثابت کرد که بودن در جمع مردم، داشتن دغدغه دین و انگیزه اصلاح امت، خمیرمایه رشد و ترقی است.

۴ـ موفقیت تیم مناظره در گفت‌وگوی خداشناسی دهلی، بار دیگر ضرورت مستمر کار تخصصی و موسساتی را روشن ساخت. بسیاری از دوستان اهل علم تصورشان این است که وظیفه‌شان دادن پیشنهاد است و بس و برای اقدامات عملی، قدمی برنمی‌دارند و حاضر به پذیرفتن سختی‌های کار علمی و پژوهشی نیستند. البته همیشه در هر جمعی، درصد اندکی وجود دارد که مشکلات و چالش‌ها را می‌شناسند، برای حل آن راه‌حل دارند و برای غلبه بر چالش‌ها، تمام توان خود را به‌کار می‌بندند و نتیجه می‌گیرند. امید است که این مناظره زمینه‌ یک حرکت علمی جدید را در محافل علمی پدید آورد.