سال جدید هجری و محاسبه نفس

 ابتدای ماه محرم، آغاز سال جدید هجری قمری است. یک سال دیگر از سال‏های هجری قمری را، با تمام خوشی‏ها و ناخوشی‏های آن، پشت سر گذاشتیم.

گذشت سال‏ها- ‌که متشکل از ماه‏ها، هفته ها، روزها و شب‏ها، و ساعت‏ها و ثانیه هاست- از عمر بشر کاسته و او را به لحظه موت و قبر و قیامت نزدیک می کند. اما چه خوش نصیب اند انسان‏هایی که از لحظات عمر خویش برای اصلاح و خودسازی و آمادگی برای مرگ و قیامت و ملاقات با پروردگار بهره برداری کرده و پرونده اعمال خویش را با انجام اعمال نیک پر می کنند.
آغاز سال جدید هجری در واقع فرصتی است تا هر مسلمان لحظه ای به فکر فرو رفته و با مرور ایام زندگانی در یک سال گذشته، به محاسبه نفس خویش بپردازد که برای نیل به سعادت اخروی چه کرده است. خداوند متعال به صراحت مؤمنین را مورد خطاب قرار داده و می فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ» [الحشر:18].
 (ای کسانی که ایمان آورده اید، از الله بترسید و هر نفسی (انسانی) ببیند که برای فردا (قیامت) چه پیش فرستاده است.)
علامه ابن کثیر دمشقی در تفسیر این آیه می فرماید: «أي حاسبوا أنفسكم قبل أن تحاسبوا، وانظروا ماذا ادخرتم لأنفسكم من الأعمال الصالحة ليوم معادكم وعرضكم على ربكم.»
(یعنی قبل از اینکه مورد محاسبه قرار گیرید، خود را محاسبه نمایید و ببینید برای روز قیامت و ملاقات با پروردگار خویش چه چیزی از اعمال نیک ذخیره کرده اید.)
 عمل‏کرد هر انسان از دو حال خالی نیست؛ یا عمل‏کردی نیکو دارد که در این صورت باید بر نیکی‏های خویش بیفزاید، یا اینکه مرتکب افعالی خلاف شریعت شده است که در این صورت باید ضمن اظهار پشیمانی از عملکرد گذشته خویش، به سوی الله تعالی توبه ای صادقانه نماید. لذا اگر هر کدام از ما طی یک سال گذشته به انجام اعمال نیک مشغول بوده است، خداوند متعال را بر این توفیق شکر و سپاس گفته و در فکر عبادت بیش از پیش پروردگار برآید. اما اگر در عمل به دستورات شریعت و آمادگی برای آخرت کوتاهی نموده است، در فکر جبران برآمده و برای سعادت و نجات خویش از مؤاخذه پروردگار از طریق عمل به شریعت اسلام، تصمیم جدی بگیرد، زیرا نشانه خردمندی، دوراندیشی و آینده نگری نیز همین است. رسول اکرم- صلی الله علیه وسلم- در حدیثی می فرمایند: «الْكَيِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وَعَمِلَ لِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَالْعَاجِزُ مَنْ أَتْبَعَ نَفْسَهُ هَوَاهَا وَتَمَنَّى عَلَى اللَّهِ».[رواه الترمذی و ابن ماجه]
(هوشیار و دانا کسی است که نفس خود را کنترل کند و برای بعد از مرگ آمادگی نماید. نادان و ناتوان کسی است که تابع هواهای نفسانی خود باشد و آرزوهای بی‏جا نسبت به خداوند داشته باشد.)
علامه ابن قیم جوزی- رحمه الله- شیوه بسیار مفیدی برای محاسبه نفس پیشنهاد می کند و می فرماید: «أن يحاسب نفسه أولاً على الفرائض، فإن تذكر فيها نقصاً تداركه، إما بقضاء أو إصلاح، ثم يحاسب نفسه على المناهي فإن عرف أنه ارتكب منها شيئاً تداركه بالتوبة والاستغفار والحسنات الماحية، ثم يحاسب نفسه على الغفلة، فإن كان قد غفل عما خلق له تداركه بالذكر والإقبال على الله.»
(ابتدا خودش را در مورد فرائض محاسبه نماید؛ اگر در انجام فرائض نقصانی یافت، با قضایی و اصلاح در صدد جبران آن برآید. سپس خودش را در مورد منهیات الهی مورد محاسبه قرار دهد؛ اگر مرتکب منهیات [شرعی] شده است، به توبه و استغفار و نیکی‏هایی که سبب محو گناهان می شوند، مبادرت بورزد. سپس خودش را در خصوص غفلت محاسبه نماید؛ اگر از آنچه که برای آن خلق شده است غفلت ورزیده، پس با ذکر و رجوع الی الله [غفلت گذشته را] جبران نماید.)
پس ای برادر و خواهر مسلمان! اکنون که در آغاز سال جدید هجری قرار داریم، نامه اعمال جدید و سفیدی که در این سال جدید برای هر کدام از ما گشوده شده است را با گناه و معصیت، سیاه نکنیم. قبل از اینکه در بارگاه الهی مورد محاسبه قرار بگیریم، در همین دنیا و قبل از مرگ خودمان را محاسبه نماییم. بیش از پیش به ذکر و یاد الله تعالی و عبادت و بندگی پروردگار مهربان خویش بپردازیم و مصاحبت و دوستی صالحین و محافلی که ما را به سوی خیر و نیکی سوق می دهند را اختیار کنیم.
سعی کنیم در ماه محرم، ‌که ماه انقلاب و تحوّل و تغییر یک سال به سالی دیگر است، در وجود خودمان نوعی انقلاب ایمانی و تحوّل اسلامی ایجاد کرده و مسیر زندگی خویش را از گناه و معصیت و غفلت به مسیر نیکی و عبادت و بیداری تغییر دهیم.
خداوند متعال سال جدید را مملو از خیر و برکت برای اسلام و مسلمین بگرداند و همه ما را در مسیر عمل به شریعت و اجتناب از معصیت قرار داده، سعادت دنیا و آخرت را نصیب همه ما بگرداند.