چگونگی پرداخت سود خالص سالیانۀ شرکتها

 سوال: زکات سود خالص سالیانۀ شرکتها که در پایان سال محاسبه می شود و متعلق به چندین سهامدار است، آیا به طور مجموع پرداخت شود یا این که هر سهامدار زکات سهم خود را به صورت جداگانه پرداخت کند؟

سوال دوم در این باره این که، زکات سهامی که در گردش است و ارزش آن هر روز تغییر می کند، بر اساس چه قیمتی محاسبه می شود؟

جواب سوال اول:
 طبق مذهب احناف، زکات به صورت مستقل بر فردی واجب می شود که اموال او به حد نصاب رسیده اند، بنابراین هر فرد زکات واجب بر اموال خود را خودش باید پرداخت کند.
 در کتاب “اقتصاد اسلامی”، تالیف علامه محمدتقی عثمانی، آمده است: بر شرکت سهامی به حیث شرکت (که یک شخص حقوقی است) زکات واجب نیست. مدار در این مسئله بر «خلطة الشیوع» است و خلطة الشیوع نزد ائمه ثلاثه (امام شافعی و امام مالک و امام احمدبن حنبل رحمهم الله) معتبر و زکات بر مجموع (منافع شرکت سهامی) لازم است.
نزد حنفیه، خلطة الشیوع اعتباری ندارد و زکات بر خود فرد مکلف واجب می شود، بنابراین زکات بر شرکت سهامی به حیث یک شخص حقوقی واجب نیست، بلکه بر خود سهامداران واجب است. [اقتصاد اسلامی، ترجمه رعایت الله روانبد، ص:122و 123]

جواب سؤال دوم:
علامه عثمانی در کتاب مذکور می نویسد: قیمت‏های سهام سه گونه اند:
1- ارزش مکتوب (ارزش نمایان) یعنی قیمتی که روی ورقه سهم نوشته شده است.
2- ارزش بازار(Market value ) یعنی قیمتی که سهم در بازار به آن قیمت به فروش می رسد.
3- نقطه توقف ارزش اضافی سهم یا نقطه تعادل.
سپس می فرماید: تعیین نوع سوم قیمت بسیار مشکل است و نوع اول قیمت نیز به جهت بالا و پایین بودن قیمت دارایی، از ارزش واقعی دارایی فاصله می گیرد (و نمی تواند در بیان ارزش واقعی آن کامل و کافی باشد)، بنابراین، تقریبا علمای معاصر بر اعتبار ارزش بازار اتفاق نموده اند. اگر چه علاوه بر دارایی، عوامل خارجی دیگر نیز می تواند در ناهماهنگ ساختن و ایجاد فاصله بین ارزش بازار و ارزش واقعی دارایی، تاثیر داشته باشد، اما باز هم ارزش بازار به نسبت بقیه ارزشها با واقعیت نزدیک تر است. (اقتصاد اسلامی، ترجمه رعایت الله روانبد، ص:123)