پرسش و پاسخ شرعی

با زیاد شدن مشترکان تلفن همراه و امکان استفاده از آن برای اکثر مردم، مشکلات جدیدی پدید آمده است و بعضاً در جامعه مفاسدی رواج یافته که تلفن همراه در ایجاد آنها نقش مؤثری ایفا می‌کند. با توجه به اینکه سؤالات مختلفی در این زمینه مطرح است، لذا مسائلی به صورت سؤال و جواب در این رابطه طرح می‌گردد. ناگفته نماند در این زمینه بیشتر از فتاوی مفتی سلمان منصورپوری استاد مظاهرالعلوم سهارنپور هند و از معارف‌القرآن علامه مفتی محمدشفیع عثمانی استفاده شده است.

 

 

 

 

 

سؤالات ویژه پیرامون مسائل تلفن همراه

دارالإفتاء دارالعلوم زاهدان

 

خاموش کردن تلفن همراه در نماز
1). اگر شخصی بدون اینکه تلفن همراه خود را خاموش کند، به نماز ایستاد و در حالت نماز زنگ تلفن به صدا درآمد، در چنین شرایطی نمازگزار چه کند؟ آیا نمازش را قطع نموده و تلفنش را خاموش نماید؟ یا اینکه در حالت نماز با عمل قلیل تلفنش را خاموش کند؟ و یا اینکه تلفن را خاموش نکند و بگذارد تا زنگش ادامه یابد؟
جواب: نمازگزاران همیشه سعی کنند قبل از آغاز نماز تلفن همراه خود را خاموش نمایند و به اندازه‌ای به این امر اهتمام ورزند که جزء عادتشان قرار گیرد. ولی اگر اتفاقاً فراموش کردند که تلفن همراه خود را خاموش نمایند و در حالت نماز زنگ آن به صدا درآمد، در این صورت می‌توانند در حالت نماز تلفن را با عمل قلیل خاموش نمایند به این صورت که یک دست را در جیب فرو برده و دکمه را فشار دهند. با این عمل هیچ خللی در نماز پدید نمی‌آید و نیازی نیست که برای خاموش کردن تلفن، نماز قطع گردد. ولی اگر هیچ اقدامی نکرد و گذاشت تا صدای زنگ ادامه یابد، در این صورت نمازش صحیح است، اما صدای مسلسل زنگ تلفن، سبب رنجش نمازگران دیگر و ایجاد خلل در خشوع و خضوع نماز می‌گردد. حضرت ابوسعیدخدری رحمه‌الله می‌فرماید: حضرت رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم در اعتکاف سروصدای بعضی را شنید، فرمود: شما با ربّ‌تان مناجات دارید، پس یکدیگر را در نماز، یا فرمودند: در قرائت و خواندن قرٍآن، اذیت نرسانید.(1)
«و أشار بالأکل و الشرب الی أن کل عمل کثیر فهو مفسد و اتفقوا علی أن الکثیر مفسد و القلیل لا، لامکان التحرز عن الکثیر دون القلیل».(2)

 
تفاوت عمل قلیل و عمل کثیر
2). مقصود از عمل قلیل و کثیر در نماز چیست؟
جواب: فقها برای تعیین عمل قلیل و عمل کثیر اقوال متعددی دارند، ولی از میانشان قول راجح این است: هر حرکت و عملی که جزء حرکات نماز نباشد و برای درست کردن ارکان نماز هم صورت نگیرد و اگر شخص دیگری با دیدن این حرکات تصور کند که فرد مذکور در نماز نیست، در چنین صورتی این حرکات عمل کثیر به حساب می‌آیند و اگر حرکات و اعمال نمازگزار در حالت نماز به این حد نرسد، حرکاتش عمل قلیل به حساب می‌آیند.
 «یفسدها کل عمل کثیر لیس من أعمالها و لا لاصلاحها و فیه أقوال خمسة أصحها ما لایشک بسببه الناظر من بعید فی فاعله أنه لیس فیها، و ان شک أنه فیها أم لا فقلیل».(3)

 

در نماز چند بار می‌توان صدای زنگ تلفن را قطع کرد؟
3). اگر در هر رکنی از نماز یا در کل نماز چند بار صدای تلفن همراه به صدا درآید، برای چند بار اجازه دارد صدای زنگ را قطع کند؟ آیا تا سه بار قطع کردن صدای تلفن اختصاص به هر رکن دارد و یا اینکه به کل نماز؟
جواب: در این شکی نیست که قطع کردن صدای تلفن همراه با عمل قلیل تا سه بار در نماز اشکالی ندارد. در یک رکن هم تا سه بار جواز دارد، به شرطی که سه بار پشت ‌سر هم صورت نگیرد و در مدتی که مساوی با سه بار گفتن سبحان ربی‌الأعلی است و یا کمتر از آن هر سه حرکت انجام نگیرند؛ چرا که اگر عملی سه بار و در چنین مدت کوتاهی صورت گیرد، از دیدگاه بعضی فقها جزء عمل کثیر به حساب می‌آید و سبب فاسد شدن نماز می‌گردد. ازاین‌رو احتیاط لازم است.
«و قیل: ما یکون ثلاثاً متوالیاً حتی لو روح علی نفسه بمروحة ثلاثاً أو حک موضعا من جسده ثلاثاً تفسد ان کان علی الولاء».(4)

 
قطع نماز به قصد خاموش کردن تلفن همراه
4). اگر در حالت نماز خاموش کردن تلفن با عمل قلیل امکان‌پذیر نبود و از طرفی صدای مسلسل زنگ تلفن، سبب ایجاد خلل در نماز خود نمازگزار و دیگران می‌شد، آیا در چنین صورتی شخص می‌تواند نمازش را قطع کرده تلفن را خاموش نماید تا پس از آن نمازش را با آرامش خاطر بخواند و برای نمازگزاران دیگر مزاحمت ایجاد نکند؟
جواب: اگر خاموش کردن تلفن همراه با عمل قلیل امکان‌پذیر نباشد و صدای مسلسل زنگ آن موجب خلل و حواس‌پرتی صاحب تلفن و نمازگزاران دیگر گردد، نمی‌توان نماز را تنها با این انگیزه قطع کرد؛ چرا که قطع کردن نماز شرایط خاصی دارد و پدید آمدن خلل در خشوع و خضوع، جزء مواردی نیست که بشود به خاطر آن نماز را قطع کرد.
«ان قطع الصلاة لایجوز الا لضرورة و یباح قطعها لنحو قتل حیة و ند دابة و فور قدر».(5)

 

قرار دادن صدای اذان، آیات قرآن و ذکر الله به جای زنگ در تلفن همراه
5). شخصی زنگ تلفن همراه خود را اذان، آیات قرآن و ذکر الله می‌گذارد، آیا چنین عملی شرعاً درست است؟
جواب: زنگ تلفن جهت اطلاع یافتن از برقراری تماس و در حکم در زدن است. استفاده از آیات قرآن و اذان برای خبر دادن و اطلاع یافتن، کاری بی‌جا و بی‌محل است، بلکه به نوعی جنبه اهانت از آن تراوش می‌کند؛ چرا که هدف از آن تلاوت نیست، بلکه تذکر و یادآوری است و قرآن را به چنین نیتی استفاده کردن جایز نمی‌باشد. به همین سبب برای مقاصدی از این قبیل استعمال کلمات ذکر را فقها نادرست قرار داده‌اند. از این رو قرار دادن تلاوت آیات قرآن و صدای اذان به جای زنگ تلفن درست نیست. علاوه بر این گاهی اتفاق می‌افتد که شخص در حمام و یا دستشویی است و هنگام برقراری تماس با وی صدای آیات قرآن و یا اذان از آنجا بلند می‌شود که نوعی جنبه اهانت از آن احساس می‌شود. به هر حال احتراز از چنین امری لازم است. باید به قرار دادن یک زنگ ساده در تلفن همراه بسنده کرد.
«و یکره ان یقرأ فی الحمام لانه موضع النجاسات و لایقرأ فی بیت‌الخلاء کذا فی فتاوی قاضی‌خان».(6)
کذا قولهم بکفره اذا قرأ القرآن فی معرض کلام الناس کما اذا اجتمعوا فقرأ «جمعناهم جمعاً» و له نظائر کثیرة فی الفاظ التکفیر، کلها ترجع الی قصد الاستخفاف به. قال قاضی‌خان: الفقاعی اذا قال عند فتح الفقاع صل‌ علی ‌محمد قالوا یکون آثماً». (7)

 

قرار دادن آهنگ و موسیقی در تلفن همراه
6). آیا قراردادن آهنگ و موسیقی به جای زنگ تلفن همراه درست است؟
جواب: قرار دادن آهنگ و موسیقی به جای زنگ در تلفن همراه جائز نیست و گناه کبیره است.
«فی ‌الحدیث‌ الشریف: صوتان ملعونان فی ‌الدنیا و الاخرة مزمار عند نعمة، و رنة عند مصیبة».(8)

 

بازی و سرگرمی با تلفن‌ همراه
7). آیا مشغول شدن به بازیهایی که در جعبه ‌سرگرمی تلفن‌همراه هستند، شرعاً درست است؟
جواب: اشتغال به بازیهایی که در گوشی‌های تلفن ‌همراه است، سبب ضایع شدن وقت می‌گردد و برای هر مسلمان اجتناب از امور بیهوده لازم است.
«عن ابی‌هریرة رضی‌الله‌عنه قال: قال رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم: «من حسن اسلام المرء ترکه مالایعنیه».(9)

 

نوشتن نام خدا و رسول بر صفحه محافظ
8). اگر شخصی بر صفحه گوشی تلفن‌ همراه خود نام الله، نام انبیا، آیات قرآن، تصویرکعبه، مسجدالنبی و مقامات مقدس دیگر را قرار دهد، آیا شرعاً درست است؟ و آیا می‌تواند با این گوشی وارد دستشویی و حمام شود؟
جواب:  نوشتن نام الله، پیامبر، آیات‌قرآن و… بر صفحه ‌نمایش تلفن فی‌نفسه اشکالی ندارد، اما آشکار بودن آنها بر صفحه ‌نمایش در چنان محل‌هایی درست نیست. ازاین‌رو بهتر است قبل از ورود به حمام و دستشویی تلفن همراه خاموش گردد.
«فلو نقش اسمه‌ تعالی أو اسم نبیه استحب ان یجعل الفص فی کمه اذا دخل‌ الخلاء».(10)

 
قرار دادن متن قرآن و احادیث در حافظه تلفن
9). قرار دادن متن کامل قرآن، احادیث و یا دعاهای مأثور در حافظه گوشی شرعاً جایز است یا نه؟ جواب: قرار دادن متن قرآن، احادیث، ادعیه ‌مأثوره و … در حافظه تلفن اشکالی ندارد، بشرطی که حرمت آن حفظ شود.(11)

 

شارژ تلفن‌همراه مسافر به وسیله برق مسجد
10). اگر یک نفر مسافر، مبلغ و یا فردی دیگری که ناچار از اقامت در مسجد است، آیا می‌تواند گوشی تلفن خود را با برق مسجد شارژ نماید؟
جواب: بعد از استفاده از برق مسجد برای شارژ تلفن‌همراه، مبلغی بپردازد؛ چرا که با برق مسجد یک نیاز شخصی و زاید برآورده شده‌ است و لازم است عوض آن به حساب مسجد واریز گردد.(12)

 

شارژ تلفن‌همراه با برق اماکن عمومی
11). اگر شخصی به قصد رساندن مسافر و یا بدرقه او به فرودگاه، ایستگاه قطار، پایانه مسافربری و غیره رفت و خودش قصد سفر نداشت، آیا می‌تواند از برق این اماکن جهت شارژ تلفن همراه استفاده نماید؟
جواب: استفاده از برق ایستگاه قطار، فرودگاه و پایانه مسافربری برای شارژ گوشی تلفن‌همراه اشکالی ندارد؛ چرا که کسانی که به این اماکن می‌آیند، چه به قصد سفر باشد و چه به قصد بدرقه مسافر و یا استقبال افراد، همگی بدون استثنا حق استفاده از برق آنجا را دارند.(13)

 

استفاده اهل محل از برق مسجد برای شارژ گوشی تلفن
12). آیا اهل محله می‌توانند به وسیله برق مسجد تلفن خود را شارژ نمایند؟
جواب: برای اهل محله جایز نیست که از برق مسجد برای شارژ گوشی استفاده نماید و اگر استفاده کرد، عوض آن را بپردازد.
«و لایحمل الرجل سراج‌ المسجد الی بیته».(14) «و تجب القیمة فی ‌القیمی یوم غصبه اجماعاً».(15)

 

استفاده معتکف از برق مسجد برای شارژ گوشی
13). آیا معتکف می‌تواند از برق مسجد برای شارژ تلفن‌همراه استفاده نماید؟
جواب: معتکف به ناچار می‌تواند از برق مسجد برای شارژ گوشی تلفن استفاده کند، اما احتیاطاً پرداخت عوض مناسب است.
«إن اراد انسان أن یدرس الکتاب بسراج المسجد ان کان سراج المسجد موضوعاً فی المسجد للصلاة قیل لابأس به و ان کان موضوعاً لا للصلاة بأن فرغ القوم من صلاتهم و ذهبوا الی بیوتهم و بقی السراج فی المسجد قالوا لابأس بان یدرس به الی ثلث اللیل و فیما زاد لایکون له حق التدریس کما فی فتاوی ‌قاضی‌خان».(16)

 

ضبط صدا با تلفن‌همراه بدون اجازه
14). ضبط کردن صدای یک فرد هنگام گفت‌وگو بدون اجازه او شرعاً درست است یا نه؟
جواب: در حالت عادی، بدون اجازه درست نیست که صدای کسی را هنگام گفت‌وگو ضبط بکنند؛ چرا که رسول‌اکرم صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرموده است: «سخنی که در مجلس گفته می‌شود، امانت است.» و با ضبط صدا احتمال پخش آن امکان‌ پذیر می‌شود و احتمال نگهداری امانت کم می‌گردد. اما اگر سخنرانی یا حرفی است که از ضبط کردنش گوینده ناراحت نمی‌شود، اشکالی ندارد.
«عن جابر بن عبدالله عن النبی صلی‌الله‌علیه‌وسلم قال: اذا حدث الرجل الحدیث ثم التفت فهی أمانة».(17)

 

حکم طلاق دادن از طریق تلفن‌همراه
15). اگر شخصی به وسیله تلفن‌همراه همسرش را طلاق بدهد، آیا طلاق واقع می‌شود؟
جواب: اگر ثابت شود که شوهر در تلفن همراه طلاق داده است، واقع می‌گردد.(18)
«مستفاد و لوکتب علی وجه الرسالة و الخطاب کان یکتب یا فلانة إذا اتاک کتابی هذا فانت طالق، طلقت بوصول الکتاب».

 

تجارت معتکف به وسیله تلفن‌همراه
16). آیا شخص معتکف در حالت اعتکاف می‌تواند تجارت کند و اگر معامله‌ای انجام داد، معامله‌اش صحیح خواهد بود؟
جواب: اگر در حالت اعتکاف به وسیله تلفن‌همراه معامله‌ای انجام گیرد، صحیح است، ولی بهتر است از امور دنیوی در مسجد احتراز شود و در حالت اعتکاف تجارت را مشغله خود نسازد.(19)

 

خاموش کردن تلفن‌همراه به سبکی خاص به قصد فرار از طلبکار
17). اگر شخص بدهکار برای فرار از دست طلبکار شماره تلفن بدهکار را در تلفن خود به گونه‌ای تنظیم کند که هرگاه او تماس بگیرد، با خاموش بودن تلفن‌همراه یا در دسترس نبودن و … مواجه گردد، آیا شرعاً چنین کاری درست است؟ در صورتی که نه تلفنش خاموش است و نه خارج از دسترس است.
جواب: تأخیر در ادای قرض شرعاً ظلم است و برای تأخیر در ادای قرض هر شیوه‌ای که به کار برده شود، درست نیست. ازاین‌رو تنظیم تلفن به گونه‌ای که سبب ناراحتی و سردرگمی طلبکار شود و نتواند تماس بگیرد، درست نیست. اگر بدهکار فعلاً توان پرداخت ندارد و مهلت بیشتری می‌خواهد، می‌تواند با برقراری ارتباط از طلبکار مهلت بخواهد.
«عن ابن‌عمر قال: قال رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم: مطل الغنی ظلم».(20)

 
بدون ضرورت با تلفن حرف زدن  
18). اگر دو تلفن‌همراه از طرف یک مؤسسه در دست دو نفر باشند و طبق روال کار مؤسسه آنها اجازه استفاده شخصی و گفت‌وگو با یکدیگر را داشته باشند، چقدر از این اجازه می‌توانند استفاده کنند؟
جواب: در صورت چنین اجازه‌ای، از نظر شرع حدی تعیین نمی‌گردد. البته حرفهای بیهوده و بی‌مورد و خلاف شرع در هر حال درست نیستند، چه با تلفن و چه بدون تلفن. البته این کار به شرطی است که مؤسسه وقفی نباشد، چون سرپرست و متولی وقف اجازه ندارد کسی را بیش از ضرورت اجازه استفاده دهد.
«عن المغیرةبن شعبة رضی‌الله‌عنه قال: نهی رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم عن قیل و قال و کثرة السوال و اضاعة المال».(21)

 

ایجاد مزاحمت با تلفن‌همراه
19). اگر شخصی با تلفن دوستش و یا فردی دیگر تماس برقرار کند و بعد از یک یا دو بار زنگ خوردن، آن را قطع نماید و از این کار قصد اذیت کردن طرف مقابل را داشته باشد، حکمش چیست؟
جواب: زنگ زدن به دیگران به قصد مزاحمت و ناراحت کردن آنان جائز نیست و گناه است.
«قال رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم: المسلم من سلم المسلمون من لسانه و یده».(22)

 

ارسال پیام
20). گاهی یک نفر برای دیگری پیام می‌فرستد که تا او تماس بگیرد و برای این شخص هزینه‌ای در بر نداشته باشد. آیا چنین کاری درست است؟
جواب: ارسال پیام به این قصد دو صورت دارد؛ اگر طرف مقابل دوست اوست و یا با او بی‌تکلف است و یا اینکه می‌داند اگر برای او پیامی بفرستد، ناراحت نمی‌شود، ارسال پیام اشکالی ندارد و اگر طرف مقابل را نمی‌شناسد و یا اگر چنین پیامی برایش ارسال شود، ناراحت می‌گردد، آنگاه درست نیست؛ زیرا که ایجاد مزاحمت برای دیگران شرعاً درست نمی‌باشد.
«قوله ‌تعالی: «أو صدیقکم» (الآیه). ثم ان نفی الحرج فی الأکل المذکور بما اذا علم الآکل رضا صاحب المال باذن صریح أو قرینة لانه تخیص هؤلاء لاعتیاد البسط بینهم».(23)

 

خرید و فروش تلفن‌همراه و ارسال برنامه‌های مختلف (بلوتوث کردن) برای دیگران
21). امروزه خرید و فروش تلفن‌همراه و ضبط و بلوتوث برنامه‌های مختلف رواج بسیاری پیدا کرده‌ است. گوشی‌هایی که امکان فیلم‌برداری در آنها فراهم شده، برنامه‌های مختلفی در حافظه آن از قبیل فیلمها، تصاویر زیبا، عکسهای مبتذل، موزیک‌ها و … ضبط می‌شود و فروشندگان به سفارش مشتری و یا دوستان برای آنان ضبط و ارسال می‌کنند. آیا خرید و فروش چنین برنامه‌هایی درست است؟ و در ازای آن گرفتن اجرت جائز است؟
جواب: خرید و فروش تلفن‌همراه و تعمیر آن جائز است و نصب برنامه‌های مفید و برنامه‌هایی که شرعاً اشکالی نداشته باشند، درست است و در ازای نصب چنین برنامه‌هایی گرفتن اجرت نیز جائز است. اما نصب و یا ارسال برنامه‌هایی که در آن تصاویر مبتذل، فیلمهای مستهجن، موسیقی و … باشد، شرعاً جائز نیست و اجرتی که در قبال آن گرفته می‌شود، جزء سرمایه حلال به حساب نمی‌آید.
«و لایجوز الاستیجار علی الغناء و النوح و کذا سائرالملاهی، لانه استیجار علی المعصیة و المعصیة لاتستحق بالعقد».(24)

 

————————————–

پی‌نوشت‌ها
1ـ نقل از یسألونک فی الدین و الحیاة، شیخ احمد شرباصی، 3/250.
2ـ البحرالرائق: 2/11 ؛  الفقه‌الحنفی فی ثوبه‌الجدید: 1/250 ؛ الفقه‌الاسلامی و ادلته، ص: 1032.
3ـ ردالمحتارلابن عابدین‌الشامی: 1/420.
4ـ مجمع الأنهر: 1/120.
5ـ ردالمحتار: 1/441.
6ـ فتاوای هندیه: 5/316.
7ـ الاشباه و النظائر، ص:53، چاپ مکتبه ‌دارالعلوم ‌دیوبند ؛ امداد‌الفتاوی: 4/249.
8 ـ الترغیب و الترهیب:4/184 ؛ صحیح البخاری، رقم الحدیث: 6301 ؛ فتح‌الملهم: 3/450، رقم الحدیث: 560.
9ـ شعب‌الایمان للبیهقی، حدیث: 4987 ؛ مشکوة المصابیح، حدیث: 4839 ؛ مسند احمد: 1/211.
10ـ حاشیه ‌ابن‌عابدین: 9/519 ؛ الفقه‌الاسلامی: 1/355 ؛ المغنی‌لابن‌قدامه، 195.
11ـ ردالمحتار: 9/519.
12ـ «و تجب القیمة فی القیمی یوم غصبه اجماعاً»، در مختار: 9/567.
13ـ «مستفاد: و لکل سقی أرضه من بحر أو نهر عظیم کدجلة و الفرات و نحوهما لأن الملک بالاحراز و لا احراز لان قهر الماء یمنع قهر غیره»، در مختار:10/13 ؛ الفقه ‌الحنفی فی ثوبه ‌الجدید: 5/294.
14ـ هندیه: 1/110.
15ـ در مختار: 9/567.
16ـ فتاوای هندیه: 2/459.
17ـ ترمذی: 2/17، حدیث: 1959 ؛ ابوداود: 4868.
18ـ در مختار مع حاشیة ابن‌عابدین: 4/456 ؛ الفقه الاسلامی و أدلته: 9/692 ؛ بدائع‌الصنایع: 4/332.
19ـ البحرالرائق:2/303 ؛ المغنی ‌لابن‌قدامه: 3/148 ؛ الفقه‌الاسلامی و أدلته: 17653.
20ـ مسلم شریف: 2/18 ؛ مسند احمد: 2/71 ؛ فتح‌الباری: 4/586 ؛ بخاری: 2287 ؛ ترمذی: 1308.
21ـ بخاری: 6473 ؛ عمدةالقاری: 1/206.
22ـ بخاری: 1/6 ؛ معارف‌القرآن: 6/386.
23ـ روح‌المعانی: 10/323 .
24ـ هدایه: 3/303 ؛ رد المحتار: 9/75 ؛ المحیط ‌البرهانی: 9/189 ؛ الفقه‌الاسلامی و أدلته: 4/3078 ؛ معارف‌القرآن: 9/494.