سردار ءِ کردءُکار
حکومت قلات ءِ گڈی حاکم میراحمد یارخان وتی نویستگێں کتاب «تاریخ خوانین بلوچ» ءُ 12 اگست 1947 ءِ رۆچ ءَ ماں قلات ءَ داتگێں وتی یک تارخی گشتانکے ءِ حواله ءَ دنت که آئی ءِ ته ءَ آئی ءَ گشتگ ات:
«مئے پهر انت که مرۆچی گۆں شما بلوچی گپ کن آں، انشاءالله ماں آیۆک ءَ هم گۆں شما بلوچی گپَ کن آں، پچےکه بلوچی مئے درێں راج ءِ زبان انت.»
خان ءَ تران کنان ءَ گشت:
«نزیک پانزده سال انت که الله پاک ءَ من ءَ گچێن کرتگ تاں مردمانی هزمت ءَ بکن آں ءُ من ماں اے درگت ءَ شه ملک ءِ جاور ءُ مردمانی مارشتاں بےترانگ نه بوتگ آں، البت شه زمانگ ءِ مصلحت، بزاں ڈنی زۆرآورے ءِ سوب ءَ من نه توانتگ وتی مارشتاں شمے دێم ءَ درشان بکن آں. الله پاک ءَ شکرَ کن آں که شه همایی مدت ءُ کرم ءَ مرۆچی مئے ملک آزات انت ءُ من په آزاتی وتی لێکهاں شمے دێم ءَ درشانَ کن آں. الله ءِ کرم انت که راج ءِ هزمت ءَ من ءَ داتگ ئی. شه آ رۆچ ءَ من ءَ سے واهشت هست انت:
اولی: اے سرڈگار که آئی سیمسراں شه یک نێمگ ءَ اۆگانستان ءَ ءُ شه دگه نێمگاں ایران، هند ءُ دریاب ءَ لچ اتگ انت ءُ مئے راج ءَ پنجاه سال پێش ءَ ادا بلوچی حکومت ءِ بنهشت ءَ اێر کرتگ، شه درآمدانی اثرات ءُ گلامی ءُ سرجهلی ءَ آجو بیت.
دومی: اے حکومت مئے کُهنێں نکلانی رد ءَ پوره شرعی حکومتے بیت ءُ آیی بنیادی کانود قرآن بیت.
سێمی: بلوچ راج، گۆں همتپاکی ءَ ماں یک بنجاهے مچ به انت ءُ اۆد ءَ اے آزات ءُ بودیگێں راج وتی جند ءِ حکومت ءِ واهند بیت ءُ اے راج چۆ دنیا ءِ آدگه آزاتێں راجاں ءُ همکۆپگ گۆں آوان یک دێماشتگ، همتپاک ءُ آبرودارێں راجے ءِ رنگ ءَ دێم ءَ بروت.
یکے شه منی واهشتاں که راجی آزاتی ات، پێلو بوت، بلێں آ دوے دگه که شریعت ءِ اێر دارگ ءُ بلوچ راج ءِ تپاک به انت، انگت پێلو نه بوتگ انت. من نون گۆں الله ءِ مزنێں نام ئے گرگ ءَ اسلامی ءُ راجی بیرگ ءَ چستَ کن آں ءُ شه الله پاک ءَ آئی سلامتی ءُ راج ءِ یکویی ءُ آزاتی ءَ لۆٹ آں. وهدےکه لشکر ءِ توپخانه اے مقدسێں چێدگ ءَ سلام دیگ ءَ انت، شما هم اے درگت ءَ اوگام جن ات: الله اکبر، اسلام زنده باد، بلوچ ءِ آزاتێں راج زنده باد، حکومت بلوچ پاینده باد.»
سلطنت قلات ءِ آزاتی ءِ جار ءَ چلءُپنج رۆچاں پد، قائد اعظم محمدعلی جناح، خان قلات میراحمد یارخان ءَ گۆں گندءُنند ءُ گپءُتران ءِ واهگ ءَ درشان کنت. گڑا اکتوبر 1947 ءِ ماه ءَ میراحمد یارخان ماں کراچی ءَ گۆں محمدعلی جناح ءَ گندءُنند کنت. اے گندءُنند ءَ قائد اعظم محمدعلی جناح بحیثیت گورنر جنرل پاکستان، خان کلات ءَ گش ایت که من تئی یک برزگ ءُ سنگتے ءِ حیثیت ءَ ترا همے شۆرءُصلاح دیاں که تو گۆں پاکستان ءَ هۆر بوگ ءِ فیصله ءَ بکن، چیاکه اے چیز قلات ءُ پاکستان دوئێں ملکانی فائده ءَ انت. آئی ءَ گشت که ایدگه جیڑه ءُ مسئله رند ءَ ٹاهێنگ بنت ءُ دوستی ءُ همکاری ءِ راهے درگێجگ بیت. قائد اعظم ءِ اے شۆرءُصلاح ءِ گۆشدارگ ءَ پد خان قلات ءَ درّائێنت که من اچ وت اے مزنێں فیصله ءَ کت نه کناں، تاوهدےکه چه وتی مهلوک ءُ دوئێں ایواناں جست ءُ مشوره مه کن آں.
خان قلات وهدے چه کراچی ءَ واتر بوت ته سے ءُ چار جنوری 1948 ءِ رۆچ ءَ دوئێں ایوانانی بزاں «دیوان خاص» ءُ «دیوان عام» ءَ قائد اعظم ءِ گشتن ءِ هبراں اێر کنت. دوئێں ایوان اے مسئله ءِ سر ءَ سرجمی ءَ بحث ءُ تران کن انت. گڈسر ءَ اکثریت ءِ فیصله همے بیت که قلات وتی جتائێں ءُ آزاتێں حیثیت ءَ راه برجاه بداریت. اے تک ءَ «دیوان عام» ءِ آ وهد ءِ سرۆک میرغوثبخش بیزنجو ءِ گشتانک تاریخ ءَ هست ءُ موجود انت، آئی گشتگ ات:
«انچۆ که ایران ءُ افغانستان ءَ جتائێں ربێدگ ءُ قومیت هست انت، همےپێما بلوچانی هم وتی جتائێں دۆدءُربێدگ ءُ قومیت هست. بلاشبه ما مسلمان اێں بلے اێشی ءِ مانا اے نه انت که پرے سوب ءَ ما وتی آزاتی ءَ ویل بکن ایں ءُ دگه قومانی ته ءَ گار به بَهایں، اگں قلات ءِ ماں پاکستان ءَ همے واست ءَ هوری المی انت که آ یک اسلامی ملکے، گڑا ایران ءُ افغانستان ءِ اسلامی ملک هم بائد پاکستان ءِ ته ءَ هور به بنت. ما را چه وتی مرک ءَ پمێشکا ترسێنگ بیت چیا که ما ایشیا ءِ یکءُنیم کروڑ بلوچانی قومی موت ءِ کاگد ءِ سر ءَ دزهت نه کن اێں. ما اے پێمێں ٹوهێں جرم ءُ گناهے کت نه کن اێں که بلوچ قوم ءَ را غیربلوچانی ته ءَ هورءُتهور بکن اێں. ما را اے گشگ بیت که بلوچ قوم وتی پهرێز ءُ حفاظت ءَ وت کت نه کنت، چیا که اے ایٹم بمب ءِ دور ءُ باریگ انت. آیا افغانستان، ایران ءُ پاکستان وتی پهرێز ءَ وت کت کن انت؟ مرۆچی امریکه یا روس بهلوٹ ایت اے پێمێں دراهێں ملکاں چه دنیا ءَ بنگوج کت کنت. اے پێم ءَ اگں ما وتی پهرێز ءَ وت کت نه کن اێں ته دگه بےحسابێں حکومت هم انچێں هست انت که وتی پهرێز ءَ وت کت نه کن انت.»
برز ءَ گشتگێں اے هبر وَ همێش اتنت که سرزاهر ءَ ءُ رسمی صورت ءَ بوگ ءَ اتنت. بلے چێر اندر ءَ هم بازێں هبر ءُ چستءُاێر بوگ ءَ اتنت، چۆکه فروری 1948 ءَ گورنر جنزل پاکستان قائد اعظم محمدعلی جناح ءَ سبی دربار ءَ همے نیت ءَ بهر زرت که بلکێں میراحمد یارخان گۆں پاکستان ءَ هۆر بوگ ءِ جار ءَ جنت، بلے خان قلات ءَ چۆشێں اراده ءُ نیتے نێست ات، آ سبی دربار ءَ نهیتک ءُ اے دیوان ءَ بهر ئی نه زرت. محمدعلی جناح گۆں نه وشێں دلے ءَ کراچی ءَ واترت بوت. اۆدا آئی ءَ گۆں وتی حکومتی ءُ سیاسی باسک ءُ همکاراں شۆرءُصلاح کت. اۆدا همے هبر بوت که خان قلات میراحمد یارخان گۆں وشێں دل ءَ پاکستان ءَ هۆر نه بیت. پمێشکا قائد اعظم ءَ اے معامله وتی کابینه ءَ فارن آفس ءَ دات که آ اێشی ءَ بٹاهێن ایت. اێشان وهدے دیت که قلات ءِ پارلیمنٹ پاکستان ءَ هۆری ءِ حق ءَ نه انت ته آهاں همے فیصله کت که قلات ءَ هۆرێں ریاست چه آئی ءَ سندگ به بیت. اے تک ءَ گۆں نواب حبیبالله خا آف خاران، جام غلام قادر آف لسبیله ءُ نواب بائی خان آف مکران ءَ رابطه کنگ بوت. چدءُساری 3 ءُ 2 جنوری 1948 ءِ رۆچاں وهدے ریاست قلات ءِ ایوانِ زیرێن ءُ ایوان بالا ءِ دیوان بوت انت ءُ آهاں گۆں اکثریت ءَ قلات ءِ جتائێں ءُ آزاتێں حیثیت ءِ حق ءَ فیصله کرت ته نواب بائی خان آف مکران وت موجود ات. آئی ءَ همے روچ ءَ «دیوانِ خاص» ءِ باسکی ءِ عهده زرتگ ات. نواب بائی خان وهدے چه قلات ءَ واتر بوت ته زوت کراچی ءَ شت. خان قلات وهدے سهی بوت که نواب بائی خان کراچی ءَ شتگ ءُ مکران ءَ گۆں پاکستان ءَ هۆر کنگ ءِ نیت ءَ دار ایت ته آئی ءَ میر غوثبخش بزنجو، سردار رسول بخش مینگل، میر محمودخان گچکی ءَ کراچی ءَ دێم دات که نواب بائی خان ءَ سرپد بکن انت. ای کراچی ءَ کاینت ءُ گۆں نواب ءَ دپ کپ انت، بلے نواب بائی خان وتی هبر ءِ سر ءَ اۆشت ایت. اے ٹولی قلات ءَ واتر بیت ءُ خان قلات ءَ وتی گپ ءُ رپانی هال ءَ دنت. گڑا خان قلات گورنر مکران آغا عبدالکریم ءَ را حکم دنت که نواب مکران بائی خان ءِ جاگه ءَ آئی ءِ مسترێں چک حمیدالله خان ءِ دستاربندی ءَ بکنت. اےپێما حمیدالله خان ءِ دستاربندی بیت ءُ نواب مکران ءِ حیثیت ءَ آ قائد اعظم ءِ سر ءَ تارے روان دنت ءُ گش ایت که منی پت ءِ سر برۆبر نه انت، پمێشکا آئی ءِ هبر ءُ فیصله زورگ ءُ منگ مه بنت ءُ مرچی ءُ پد مکران ءِ نواب من آں. بلے آئی ءِ هبر منگ نه بیت ءُ 17 مارچ 1948 ءِ رۆچ ءَ نواب مکران، نواب خاران ءُ جام لسبیله ماں کراچی ءَ وتی ریاستان ءَ پاکستان ءِ ته ءَ هۆر کنگ ءِ کاگدانی سر ءَ دزهت کت.
رندتر ءَ سئێناں گۆں قائد اعظم ءَ گندءُنند کت ءُ چر آئی ءَ چیزے لۆٹ ءُ ڈیمانڈ کرت. نواب بائی خان ءَ وَ همنچۆ هم نه کت که پنجگور ءُ تمپ ءِ سرداراں مشوره بکنت که اے دوئێں هنداں داخلی آزاتی است ات. دگر ءَ بلّ، آئی ءَ چه وتی بچ حمیدالله خان ءَ مشوره نه کت ءُ وتی جند ءُ شےعمر ءَ نشت ءُ همے فیصله کت.
پاکستان ءِ وزارت خارجه ءَ 18 مارچ 1948 ءِ رۆچ ءَ مکران، خاران ءُ لسبیله ءِ گۆں پاکستان هۆری ءِ هال خان قلات ءَ دات. اے هال ءِ سربوگ ءَ رند، خان قلات ءَ گۆں قائد اعظم ءَ تران کت ءُ نه وشی زاهر کت، آئی ءَ گشت که مکران، خاران ءُ لسبیله ریاست قلات ءِ بهر انت ءُ جتائێں صورت ءَ گۆں پاکستان ءَ هۆر بوت نه کن انت، آئی ءَ گشت که منا حق است که اے غیرقانونی ءُ غیراخلاقی فیصله ءِ خلاف ءَ میاناستمانی کورٹ ءُ اقوام متحده ءَ رجوع بکناں.
قائد عظم محمدعلی جناح ءُ خان قلات ءِ تعلقداری ءُ دۆستی سک کۆهن ات. خان ءَ محمدعلی جناح ءِ سر ءَ پورئی ءَ اۆست ءُ بێسه است ات. وهدے آ بلوچستان ءِ دوره ءَ اتکگ ات ته آئی ءَ را ریاست قلات ءِ نێمگ ءَ «گارڈ آف آنر» ءُ 21 تۆپانی سلامی دیگ بوتگ ات. آ وهد ءَ اے شرپ ءُ عزت بێد چه وائسرائے هند ءَ دگه کسے ءَ دیگ نه بوتگ ات.
1943 ءِ سال ءَ وهدے «خاکسار تحریک» ءِ چیزے سلهبندێں مردماں قائد اعظم ءِ سر ءَ ارش کت ته خان قلات، خان داودخان ءَ اێشی ءَ را سک باز اێر جت ءُ جار جت که خان قلات ءِ ذاتی گارڈ په قائد اعظم ءِ پهرێز ءُ حفاظت ءِ واستا دێم دیگ بنت. رند ءَ خان قلات ءِ گارڈاں 1943 ءَ بگر تا 1947 ءَ، وهدے پاکستان جۆڑ بوت، قائد اعظم ءِ پهرێز ءُ حفاظت کت ءُ همائی گور ءَبوتگ انت.
محمدعلی جناح خان قلات ءَ سک دۆست ءُ عزیز بوتگ. آئی ءَ باز رند ءَ قائد اعظم ءِ ایمانداری ءُ زانتکاری ءِ سنا ءُ سپت کتگ ات ءُ گشتگ ات که آ قائد اعظم ءِ مشن ءُ مقصد ءِ پورا کنگ ءَ گۆں آئی ءَ هرپێمێں کمک ءُ مدت کنت. آئی ءَ برٹش بلوچستان ءِ ته ءَ مسلم لیگ ءَ را مهکم ءُ زۆرمند کنگ ءِ واستا گۆں قاضی محمد عیسی ءَ سک باز کمکاری کتگ ات.
وهدے پاکستان ءِ آ وهد ءِ حکومتی عهدهداراں په بےوڑ ءُ رهبندے ءَ قلات ءِ سئێں بهران ءَ سست ته قلات سک دلرنج ءُ دلپرۆش بوت. مکران، خاران ءُ لسبیله ءِ هۆر بوگ ءَ پد پاکستان ءِ آ وهدیگێں فارن سکریٹری کرنل ایس بی شاه گۆں اێدگه بلوچ سرداراں چۆ که وڈیره بنگلزئی، سردار شاهوانی، سردار سنجرانی، سردار رئیسانی ءَ دپ کپت ءُ گۆں آهاں گشت ئی که شما هم پاکستان ءِ ته ءَ هۆر به بئت. انچۆ زاهر بوت که پاکستان ءِ اختیاردار هچ صورت ءَ قلات ءِ جتائێں حیثیت ءِ منّگ ءَ تیار نه اتانت.
25 مارچ 1948 ءِ رۆچ ءَ قلات ءِ وزیر اعظم نوابزاده محمد سلیم ءَ خان قلاتءَ را رپۆرٹے دێم دات که ماں اێشی ءَ آئی ءَ حکومتِ قلات ءِ پشت ءَ بووکێں پندل ءُ چست ءُ اێرانی احوال نویستگ اتانت. آئی ءَ گشت که کوئٹه بریگیڈ قلات ءِ سر ءَ کجام وهدے ارش کنگ ءِ واستا ساڑی انت، دۆمی نێمگ ءَ چه حکومت پاکستان ءِ عهدهدارانی نێمگ ءَ اے حال ءُ کُلهه شنگ اتانت که آگں قلات تا یکم اپریل 1948 ءَ پاکستان ءِ ته ءَ هوار نه بوت ته قلات ءِ سر ءَ پولیس ایکشن بیت.
وزیر اعظم قلات ءِ رپۆرٹ ءَ ابید دگه بازێں هال ءُ احوال خان قلات ءَ سر بوگ ءَ اتانت. آ چوناها دلاورێں مردمے نه ات، دگه چیزے هنچێں واقعات بوت انت که آ سک ترس ات ءُ 30 مارچ 1948 ءِ رۆچ ءَ قلات ءَ را پاکستان ءِ ته ءَ هۆر کنگ ءِ جار ئی جت. آئی ءَ اے وهد ءَ اے هم گشت که من مارگاهاں که من چه وتی اهتیاراں گێش کنگاهاں بلے اگں من اے کار ءَ مکناں ته قلات ءِ سر ءَ لشکرکشی بیت.
خان ءِ برات آغا عبدالکریم ءَ اے فیصله نه منّ ات ءُ دراںڈیه بوت ءُ افغانستان ءَ شت، دگه بازێں سیاسی سرۆک ءُ مردم گرگ ءُ بندیجاهانی باهوٹ کنگ بوت انت. اے پێما یک نێمگے نۆکێں اسلامی ملک، پاکستان ءِ جۆڑ بوگ ءِ وشی ءُ شادانی ات ءُ دۆمی نێمگ ءَ بلوچستان ءِ اولس ءُ سیاسی سرۆکانی سر ءَ ناروائی ءُ زیادتی بوگ ءَ ات ءُ آ پرسیگ اتانت.
اے پێما ما دیت که یک رندے پد ءَ قبائلی سردار ءُ نواباں مهلوک ءِ واهگ ءُ واهشتانی احترام نه کت ءُ بێد شئور ءُ صلاح ءُ مهلوک ءِ منظوری ءَ وتی جند ءِ ذاتی غرض ءُ مقصدانی متابک ءَ فیصله کت، اگں اے تک ءَ آ ذاتی غرض ءُ مقصد یا ترس ءُ بیم ءِ آماچ مبوتێن اتانت ءُ جوانێں راه ءُ رهبند ءُ بلوچ اولس ءِ واهگ ءُ هۆرێں نف ءُ فائدگانی متابک ءَ فیصله اش بکتێں ته بلوچستان ءِ جاور پهک بدل بوتگ اتانت.
بنشۆن: تاکبند بلوچی لبزانک دسمبر 2000