ابوسفیان بن حربء خیالء تہا اے خبر ہچ نیست ات کہ چہ اہل قریشء کسے چہ آیئے فیصلہء بغاوت یا آیئے کجام یک معاملےء تہا مخالفت کنگء جرأت کُرت کنت۔ چیا کہ آ (ابوسفیان بن حرب) مکہ مکرمہء چُشیں طاقتوریں سردار و اہل قریشء انکس ایں مزنیں قومی رہنما ات کہ آیئے حکمء چے پد و پُشت کنگے طاقت نبوتء۔
بلئے آیئے وتی دوتگ (جنک) رملہ، کہ آ وتی کنیت اُمّ حبیبہء چے مشہور ات، وتی پت بزاں ابوسفیانء باطلیں معبودانہ منگا انکار کرت و وتی پتء پیش داشت کہ راستیں راہ کجام یک انت۔ رملہ گوں وتی لوگ واجہ عبیداللہ بن جحش خدائے واحدء سرا ایمان یارت و نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلمء رسالتء تصدیق کنگء اعلان کرت۔ رملہء اعلان ابوسفیانء سرداری سرا یک مزنیں کُلینگےء جَنَگء برابر بوت و آیئے تمامیں شان و شوکت گوں خامء اوار بوت۔
ابو سفیان وتی دُتّگ و وتی زاماتء را نوکیں دین یلو دیگ و پدا واپس وتی پتی پیروکی دینء سرا قائم بئگء واستا ہرچ وڑیں جہد و کوشست کرت بلئے آ وتی مقصدء کامیاب نہ بوت۔ چیا کہ رملہء دل تہا ایمانء ریشگ [روتگ، ہنڈال] سک جُہلا نکیا تہا ایر شتگتیں کہ ابوسفیان مکر و فریبء طوفان رملہء دلء چے آ ریشگ گوتگ نہ کت۔
ابوسفیان کہ وتی وھدء مزنیں سیاستدان، مزن پاگیں سردار کہ آیئے یک اشارہء سرا ہزرانی تعدادء جنگجو و سپہ سالار یک جاہ سرجم بیگا دیر نہ لگاینت، وتی دتگ و زاماتء دیما سک بے بس و لاچار اَت۔ آیئے لاچاری و بزگی قابل رحم ات۔ آ اہل قریشء دیم پیش دارگء قابل نہ ات۔ آیئے دل و دماغ کارکنگ یلو دات کہ قومء دیما چے بگوشیت و قومء سوالانی جواب چے پیم بدنت۔
وھدے کہ قومء قریش دیست کہ ابوسفیان، چہ رملہ و آیئے لوگ واجاہا ناراض انت، گڈا دراہیں یک صلاح بوت انت و رملہ و آیئے لوگ واجا عبیداللہء سرا سختی کنگ شروع کرت و آہانا سخت اذیت ناکیں سزا دیگا لکت انت۔ زندگی آہانی سرا سخت گران گوست۔ مکہء تہا نندگ پہ آیاں باز گران بوت۔ وھدے کہ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم مسلمانانء حبشہء جانب ہجرت کنگء اجازت مرحمت فرمائینت گڈا آ قافلہء تہا رملہ بنت ابوسفیانؓ، آیئے لوگ واجہ عبیداللہ بن جحش و آہانی یک کسان سالیں جنکے حبیبہ مہاجریںء قافلے تہا چہ درستاں پیسر پیش قدمایتیں۔
مسلمانی اے کسانیں جماعت، کفار مکہء دستا چے دربوتین و حبشہء تہا پہ سلامتی سر بوتین و آہانی اَودا سکونء سرا نشتن پہ ابوسفیان و آیئے ہم خیالیں دوست و براھندگا و بزاں اہل قریشء سرا سک گران گوست۔ اے آس آہانی دل تہا شعلہ چست کنگ ات آہانی روچانی آرام و شپء واب چہ چماں دور بوت۔ نوکیں ترکیب پہ عمل یارت و اے فیصلہء سرا ہمشور بوت انت کہ یک سفیرے نجاشی نیمگا روان دیگ ببیت۔ حبشہء شہنشاہا اے باور کنائینگ ببیت کہ اے مسلمانی جماعت عیسی ابن مریم و آیئے مات حضرت مریمء باروا ناپسندیں خبر گوشنت و اے سرکشیں جماعتے، و درخواست کنگ ببیت کہ اے جماعتء را واپس مکہ دیم دیگ ببیت۔
شاہ حبشہ نجاشی مسلمانا وتی نزد توار کرت و آہانی دینء اصلیتء باروا سر و سوج کرت و اے دریافت کرت کہ آہاں عیسی و آیئے مات حضرت مریمء باروا چے گوش انت۔ اشیء گوں ھور اے ہم وتی واھشء اظہار کرت کہ پہ آئی قرآن کریمء لہتے آیت کہ آنبی کریم صلی اللہ علیہ وسلمء دل مبارکء سرا چہ خدائے نیمگا نازل بوتگیں وانگ ببیت۔ وھدے کہ مسلمانی جماعت اسلامء حقیقت بیان کرت و آیئے دیما قرآن پاکء چنتے آیت تلاوت کرت ڈا نجاشی سک باز متاثر بوت و آ باز گریت چہ آیئے چماں انچش ارس رتک کہ آیئے ریش تربوت انت۔
قرآنء آیاتاں گوش دارگا پد نجاشی، مسلمانانا را ، بزاں ہما جماعتا را گشت ’’اے کلام کہ شمئے نبی کریم صلی اللہ علیہ سلمء سرا نازل بوتا و آ کلام کہ حضرت عیسی ابنء مریمء سرا نازل بوتا، دویں یکیں نورء شعاع انت۔ ’’چہ اشیا پد نجاشی خدائے واحدء سرا ایمان یارت و نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلمء نبوتء تصدیق کتنے اعلان کرت۔ یکیں جاگاہا، نجاشی ہجرت کنوکیں مسلمانانی حمایتء اعلان ہم کرت۔ اے باروا نجاشی وتی آنصرانی سردارانی ہچ پرواہ نہ کرت کہ آ اسلام قبول کنگا چے انکار کتگت و وتی نصرانیتء سرا اُشتاتگتیں۔
چہ اشیا پد حضرت ام حبیبہ رضی اللہ عنہا زانت کہ بازیں پریشانیاں و پد، آہانی واستا، حالات نوں سازگار بوت انت۔ بہ ظاہر حالات و شتیں، بلئے پوشیدہ ایں حالاتء خبر کسے را نہ ات کہ آہانی تقدیرء تہا چیرات۔
اللہ تعالی، حضرت ام حبیبہ رضی اللہ عنہا را یک ہنچوشیں مشکلیں امتحانے تہا دور دیگ لوٹ ات کہ مزنیں ارباب عقل و دانش (ہوش مندیں ہستیاں) حیران بمان انت۔
اللہ تعالی گوں اے امتحانء اے ہم لوٹ ات کہ اے جماعتء سکیں مشکلیں آزمائشء تہا کامیابی عطا بکنت و آہانا فوز و فلاحء برزتریں ٹلے سرار گچیت۔
یک شپے حضرت ام حبیبہ رضی اللہ عنھا واب گندیت کہ آیئے نامداریں لوگ واجہ عبیداللہ بن جحش چوشیں بے رحمیں موجانی تہا مان گیشتا کہ ہر دیم دست و پاد جنت بلئے چہ ہر نیمگ چہ تہارا تہارتر بوگا انت و و تہاروکی آیئے سرا مسلط بئیگا انت و آباز سلیں حالاتء گوں دوچار انت۔ گوں تُرس و بیمء چہ وابا پاد آتک و وابء گواہ وتی مرد یادگے کسے گونا گوشگ نہ لوٹ ات۔ بلئے باز زوت اے سلیں واب یک حقیقتےء شکلا دیما آتک۔ آ بد قسمت ایں شپء روچ ہنگت بیگاہ نہ بوتگ ات کہ آیئے مرد عبیداللہ بن جحش مرتد بوت و نصرانیت اختیار کرت۔ چہ مرتد بیگا پد آیئے وقت زیادہ تر شراب خانیانی تہا گوست۔ بازیں شراب ورگا آئیارا سکون نہ نرس ات۔ آ حضرت ام حبیبہء دیما دو گرانیں چیز ایر کرت و گشتی کہ چہ اے دویں چیزاں یکے گچین بکن۔ دویں چیز حضرت ام حبیبہء واستا ناپسندہ ایں عملتیں۔ یکے ایش کہ طلاق بِزیر یا ایش کہ مرتد ببیت، بزاں نصرانیت اختیار بکنت۔
حضرت ام حبیبہ یکا یک وتا راسئے مزنیں مشکلانی تہا بندیگ دیست۔ یا ایش کہ آوتی مردء (لوگ واجہء) خبراں بزیریت و نصرانیت اختیار بکنت، اے وڈا (العیاذباللہ) وتی دین یلو بدنت و آخرتا وتی خراب بکنت و ہمیشہء ذلت و رسوائییء دوچار ببیت۔ و اے کارء آہچ بر کنگا تیار و راضی نہ ات۔ دومیگیں راہ ایش ات کہ آوتی پتء لوگا مکہ مکرمہء بروت و ہنچوشیں زندگیئےء گوازینگا مجبور ببیت کہ آوتی دینء سرا ہچ وڈیں عمل انجام دات مکنت۔ چیا کہ مکہ آوقتا کفر و شرکء جاہت۔ سیومیگیں راہ ایش ات کہ سرزمین حبشہء بے یار و مددگار بمانیت۔
حضرت ام حبیبہ رضی اللہ عنھا اللہ عزوجلء رضاہا چہ درستاں مقدم تصور کت و سیومیگیں راہی انتخاب کرت۔ چہ اللہء نیمگا آسانی و وشالیء امیدء سرا آحبشہ تہا منت۔
حضرت ام حبیبہ چہ اللہ تعالیء گوں اے اُمیت کہ آسانی و فراخی نصیب ببیت آئیارا باز دیر انتظار کنگء زحمت نبوت۔ چیا کہ آیئے مرد بزان عبیداللہ کہ آیئے مرد بزان عبیداللہ بن جحش کہ مرتد بوت ات، مرتد بئیگا چے پد باز دیر زندگ نبوت۔ مردء وفاتا پد آچہ عدّتا فارغ بوگا گوں آیئے واستا وش نصیبیے کُلو آ تک۔
یک روچے کہ آروچ چہ دُراہیں روچاں وشتر و تُپنا کتر اَت، آیئے لوگء دروازگا کسے ٹیکینت، وھدے کہ آدروازگا پچ کرت آیئے دیدگاں چا حیرانیا پچ بوت انت کہ دروازگء دیما نجاشیےء کلفت (دستبوج) اشتاتگ ات۔ آئی گوں ادبء سلام کرت و لوگء تہا آہتنے اجازت لوٹ ات و گوشتی بادشاہ ترارا سلام گوشتگ و اے گوشتیت کہ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلمء ترا نکاح کُلو (پیغام) دیم داتگ و یک کاغذےء تہا نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم منارا وتی وکیل کرتا و اگر تو راضیئے گڑا تو ہم وتی نیمگا کسیا را وتی وکیل مقرر بکن۔
اے کُلو اشکنگا پد حضرت ام حبیبہ چا خوشیا دارگ نبوت و یک ھو آیئے چہ آئی زبانا اے الفاظ در آتکیں ’’بَشَّرَک اللہُ بالخیرِ۔۔۔۔۔ بَشَّرَک اللہُ بالخیر‘‘ اللہ ترا خوش بکنت، اللہ ترا وش خبری بدنت۔
حضرت ام حبیبہ چہ اشیا و پد وتی دراہیں سُہر (سہت و زیور) یک یک دور کرت۔ آوتی دستء چوڑی کشت و نجاشیء کلفتء را دات۔ پدا وتی پازیب و گوشء سُہراں و لنککانے مندریگاں ہم کشت و آئی را داتنتی۔ اگہ آیئے کرّا دیگہ دنیاے ببوتیں آہم داتگنتی۔ اشیا پد حضرت ام حبیبہ آرا گُشتی کہ من خالد بن سعید بن عاصء وتی وکیل مقرر کناں چیا کہ آمنی نزدیکتریں رشتہ دار انت۔
نجاشیے قصر چارنیمگا سرسبز و شادابیں درچکاں پتوشتگ ات۔ قصرء جیند وت یک برزیں جمپے سرا بستگ ات۔ آیئے نشیبی نیمگا حبشہء خوب صورت تریں یک باغے قصرء حسنء تہا اضافہ کتگ ات۔ ہمیے شاہی محلء تہا یک دراج و پراہیں نیند جاہے (ہال) کہ باز محنت کوشستاں نقش و نگار بیتگ ات و آیئے تہا پیتکے سہر رنگیں چرغاں شہم اتنت و آ نیندجاہ گوں قیمتی ایں فرش و قالیناں کہ چیر گہتکتیں، سک براہ دیئگ ات۔ ادا یک شریں نشستے در انتظار ات۔ حبشے تہا نیندوکیں صحابہ کرام، حضرت جعفر بن ابی طالب، حضرت خالد بن سعید بن عاص، حضرت عبداللہ ابن حُذافہ سہمی و دیگہ بازیں صحابیء رضی اللہ عنھم نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلمء گون ام حبیبہ بنت ابی سفیانء رسم نکاحء تہا شرکت کنگء واستا یکجاہ نشتگتیں۔ وھدے کہ دراہیں مہمان آتک و نشتیں، نجاشی رضی اللہ عنہ کہ دیوانء پاگ واجہ ات خطبہ دئیگے نیتا اُشتات و گشتی: ’’من شُکر ادا کناں خدائے بزرگ و برترء کہ چہ ہر قسمیں عیباں پاک انت، وتی بندگانا امن و اطمینان بخشیت، و بے پناہ طاقت و قوتء بنزہ گوں ہمائی انت۔ و من گواہی دیاں کہ چہ خدائے وحدہ لاشریکا بغیر نیستیں دیگہ ہستیے کہ آ بندگی و عبادتء حقدار ببیت۔ و اے خبرء کہ محمد صلی اللہ علیہ وسلم آ ذات پاکء بندگ و رسول انت اے خبرء کہ آہما ذات پاک انت کہ آیئے بشارت حضرت عیسی ابن مریم پیسرا داتگ۔
اما بعد! رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم منا حکم داتگ کہ من ام حبیبہ بن ابی سفیانء آیئے عقد (نکاح تہا) بدیاں۔ بچارئے، من رسول خدا صلی اللہ علیہ وسلمء حکمے تعمیل کناں و آیئے طرفا چے ام حبیبہء را چارصد سُہر (طلائی) دنیا حق مہر ادا کناں۔‘‘
نجاشی، دیناراں حضرت خالد بن سعیدء دیما ایر کت انت۔ چہ اشیا پد حضرت خالد بن سعید بن عاص پاداتک و اشتات جوابی خطبے داتی و فرمائینتی ’’دراہیں تعریف و توصیف اللہ واستا، من آیئے شکر ادا کناں، چہ آئیا مدد لوٹاں، چہ آئیا استغفار کناں، و آیئے نیمگا متوجہ بیاں۔ و گواہی دیاں کہ محمد صلی اللہ علیہ وسلم آیئے بندگ و رسول انت، اللہ آئیارا ہدایت و حق عطا کتگ و دیم داتگ کہ آئیارا دراہیں جنس دینء سرا غالب بکنت، اگہ چے اے خبر کافرانے واستا ہمینچو ناگوار چیا مبیت۔
اما بعد! من رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلمء حکم منّاں و وتی عاجزگ ام حبیبہ بنت ابی سفیان را آیئے نکاحء تہا دیاں۔ اللہ تعالی وتی رسولء آیئے لوگیء میانا برکت عطا بکنت و ام حبیبہ را آ خیر و برکت ببیت کہ اللہ تعالی آیئے مقدرا نبشتہ کرتہ۔‘‘
پدا وھدے کہ حضرت خالد بن سعید دیناراں چست کرت و اشتات کہ آ دینارانا حضرت ام حبیبہ بنت ابی سفیان را برسینیت و گوں آئی دیگہ صحابہ کرام ہم اشتات انت کہ واپس برونت، نجاشی آہانا توار کرت گُشتی: ’’شما دراہیں واجہ ہاں ببندات، چیا کہ انبیاء کرامے سنت انت کہ وھدے کہ نکاح کن انت گڈا ورگ وارین انت۔‘‘
گڈا آئی ورگ لوٹائینت و دراہیں مہمانا ورگ وارت و ہرکس وتی وتی لوگانی (قیام گاہانی) نیمگا واپس بوت انت۔
حضرت ام حبیبہ گشیت ’’وھدے کہ حق مہرء زرّاں منا دئیگ بوت انت گڈا من پنجاہ مثقال سہر (تولہ) نجاشیء مولد (خادمہ، باندھی) واستا دیم دات۔ و اے ہم گشت وھدے کہ تو منا وشیں حال دئیگا اتے و آ وھدی ہرچی کہ من ترا دات، چوشیں حالے تہا دات کہ منی کرّا ہچ نیست ات۔ کمّے دیر پد آ وت منی کِرّا آتک و دیم داتگیں سہراں واپس کرت۔ و پدا یک ڈبکے کہ آیئے دستء تہا ات، آئیرا پچ کرت و آدراہیں زیوراں کہ من آئیرا پیسرا داتگتیں، واپس کتنتی۔ و اے ہم گشتی کہ بادشاہ منا سختیء سرا منع کرتا من باید انت چہ تو ہچ چیز مزوراں۔ و بادشاہ وتی دراہیں لوگ بابوکانا حکم داتا کہ ہمینچو وشبع (خوشبو) کہ شمے کرا ہستیں آ درستاں پہ تو دیم دئیگ ببنت۔ دومیگیں روچا، آمنی گورا آتک و زعفران، عود و عنبر آورتی۔ و گشتی کہ منا چہ تو یک ضرورتے ہستیں، منی جست گپتیں چے پد جواب داتی کہ ’’من اسلام قبول کرتا و محمد صلی اللہ علیہ وسلمء دینء پیروی اختیار کرتگ، تو نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلمء را منی سلام برسیں و آئیارا بگش کہ من اللہ و آیئے رسولء سرا ایمان آورتا۔ منی اِء پیغاما بے حال مکن،‘‘
آئیا چے پد آئی منی روانگیے انتظام کرت۔ و من رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلمء نیمگا رواں بوتاں۔
وھدے کہ منی ملاقات گوں نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلمء بوت من نکاحء دراہیں روداد (قصہ) گوں نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم بیان کرت۔ و ہرچی کہ گوں آئیء من کتا آہم بیان کرت۔ و نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلمء را ائیء سلام رسینت۔ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم ہم وتی وشیے اظہار کرت و آیئے سلامء جوابء تہا فرمائینت۔ ’’و علیھا السلام و رحمۃ اللہ و برکاتہ‘‘
ڈاکٹر شاہ بخش ارباب (کنتی احمدآبادی)
سرچمگ: راستیں راه