تاریخءِ مظلومېں شخصیت حضرت امیر معاویہ ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ

حضرت معاویہ ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ حضرت ابوسفیان و هند ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُمَا ـ ءِ بچّ‌اِنت. ابوسفیان وتی زمانگءَ قُرَیشءِ سردار اَت. ابو سفیانءِ نام صخر‌اِنت، صخر حربءِ چُکّ‌اِنت ءُ حرب امیّہءِ بچّ ءُ امیّہ عبدشمسءِ زهگ‌انت، عبد شمس عبدمناف رسول الله ـ صَلَّىٰ اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّم ـ ءِ پیرکءِ چُکّ‌اِنت.

معاویہءِ اسلام آرگ
اگر چہ ابو سفیان ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ آ وهدءَ اسلامءِ سکېں دژمن‌اَت، بلے آئیءِ چُک معاویہ ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ ماں همے جاورءَ پہ اسلامءِ حقّانیتءَ یقین کت ءُ چہ وتی پتءِ ترسءَ وتی اسلامءَ پدّر نکت، بلے وتی ماتی سهی کرتءُ چوشی درشانت کہ لۏٹیت پہ یثربءَ هجرت بکنت، بلے ماتېں آئرا هکّل دات ءُ تهدید کت کہ اگاں تو بروَے تئی خرجءَ بندءَ کنېں. آئیءِ پت سهیگ نهَت ءُ ماتېں هم آئرا سهیگ نکت کہ نشاید منی دۏستېں چُکءَ اذیّت مکنت[۱].
واجہ وت، وتی اسلام آرگءِ زمانءَ چوش درشانءَ کنت :
«من پېش چہ عمرة القضاءَ ایمان یاورت، بلے پہ مدینہءَ نرَوَگءِ سبب اېش‌اَت کہ منی ماتءَ منءَ ترسېنت کہ اگاں من برواں منی خرجءَ بند کننت.»
ءُ گْوشیت : «پیغمبر ـ صَلَّىٰ اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّم ـ عمرة القضاءِ وهدءَ زمانے مئے گْورءَ مکہءَ آتک کہ من پہ آئیءَ ایمان یاورتگ‌اَت.»
«رندءَ وهـدے کہ فتـحء مکہءِ تهءَ رسـول ـ صَلَّىٰ اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّم ـ تشـریف یاورت من وتی اسلامءَ ظاهر کت ءُ پہ واجهءَ آتکۏں. واجهءَ منءَ وش‌آتک ءُ مرحبا گْوشت. ءُ من آئی ءِ نبیسّۏک بوتاں».[۲]
امیر معاویہ گۏن رسول الله ـ صَلَّىٰ اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّم ـ همراہ بوت گۏن اے دگہ نبیسّۏکاں وحیءِ کاتب (نبیسّۏک) بوت. ءُ چہ رسول الله ـ صَلَّىٰ اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّم ـ بازېں حدیثے روایت کت کہ اے حدیثاں مان صحیحَین ءُ اے دگہ سنن ءُ مسنداں نقل بوتگ‌اَنت ءُ بازېنے چہ صحابہ و تابعین ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُم ـ چہ آئی روایت داراَنت.  أبو بکر بن أبی الدنیا گْوشتگ : امیر معاویہ دراج کڈّ ءُ شر رنگ ءُ اسپېتېنے‌اَت.[۳]
معاویہ ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ  بردبار، سنگین، رئیس، مردمانی تهءَ سردار بزرگوار، عادل ءُ چالاک ءُ شیوارے‌اَت.[۴]

پیغمبر ـ صَلَّىٰ اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّم ـ ءِ دعایء خیر پہ معاویہ ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ
عَنِ ٱلْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِیَةَ ٱلسُّلَمِىِّ قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ ٱللهِ ـ صَلَّىٰ اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّم ـ یَدْعُوْنَا إِلَىٰ ٱلسَّحُورِ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ : «هَلُمَّ إِلَىٰ ٱلْغَدَاءِٱلْمُبَارَکِ»، ثُمَّ سَمِعْتُهُ یَقُوْلُ : «اللّٰهُمَّ عَلِّمْ مُعَاوِیَةَ ٱلْکِتَابَ وَٱلْحِسَابَ وَقِهِ ٱلْعَذَابَ.»[۵]
حضرت عرباض ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ فرمائشءَ کنت : من چہ رسول ـ صَلَّىٰ اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّم ـ اشکت کہ ماری پہ سحریءِ ورگ دعوت دات کہ : بیایېت پہ مبارکېں سبارگءَ، رندءَ من چہ آئیءَ اشکت کہ گۏشتی : «ای الله! معاویہءَ علمء کتاب (قرآن) ءُ علمء حساب تعلیم بدے ءُ آئیءَ چہ عذاب برکّېں.»
اے حدیثءَ بازېں واجهان وتی کتابانی تۏکءَ نقل کتگ چہ آیاں یکے امام ترمذی‌اِنت کہ اے حدیثی «حسن» گْوشتگ. دلگۏش کنېں کہ اے دعا سحر ءِ وهدءِ دعا‌ اِنت چہ پیغمبر ـ صَلَّىٰ اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّم ـ زبانءَ.
دگہ حدیثےءِ تۏکءَ فرمائشءَ کنت : «اللّٰهُمَّ ٱجْعَلْہ هَادِیاً مَهْدِیاً وَٱهْدِ بِهِ»[۶]؛ ای الله! معاویہءَ هادی ءُ مهدی بگردېں ءُ پہ آئیءِ وسیلہ دگرانءَ هم هدایت بدے.

معاویہ ماں حضرت عمر ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُمَا ـ ءِ نظرءَ
حضرت عمر ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ کہ پہ کمّکېں چیزّے وتی والیانی چہ ولایتءَ کشِّت بلے حضرت معاویه‌ای چہ ولایتءَ یک گْور نکرت، چِدءَ الّمءَ بیت کہ معاویہ‌ءِ تهءَ هچ پَیمېں کمّی‌یے نهَت. بلکہ چہ حضرت عمر ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ ءِ گپاں معلومءَ بیت کہ حضرت معاویہ ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ چینقدر ماں حضرت عمر ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ ءِ دیدءَ بُرز ‌اِنت. ادان لهتېں چہ حضرت عمر ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ ءِ گپاں حضرت معاویہ ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ ءِ باروءَ نقلءَ کنېں :
–        قریشءِ ورنا ءُ قریشءِ سردارءِ چُکءَ بلّېت، آئی کسے اِنت کہ هِژمءِ وهدءَ کندیت ءُ ابید چہ آئیءِ رضایءِ وهدءَ چیزّے چه آئیءَ پَچ گِرَگءَ نبیت…
–        اے عـربءِ کـسرای‌اِنت، شمـا کسـری ءُ قیـصر ءُ آیانی پختگیءَ یاتءَ کنېت، در حالے کہ معاویہ شمَے گْورءَ موجوداِنت؟! (بزان وهدے کہ معاویہ همدان اِنت حاجتے نېست کہ بیگانگانی یاتءَ بکنېت کہ اېشی شہ آیان بالاتر‌اِنت.)
–        یک برے حضـرت معاویہ ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ حضـرت عمر ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ ءِ گْور آتک کہ شونزېں جۏڑهء پُچّی ماں گْورءَ اَت ءُ صحابہ آئیءَ سَیلءَ کت، وهدے حضرت عمرءَ آئی دیست، گۏں لٹّءَ سرائی کپت، معاویہءَ گْوشت : اَو امیر المؤمنین! چہ خدا بترس منی باروءَ. رندءَ حضرت عمر ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ پہ وتی نندگ‌جاهءَ بِرگشت. مردم جست کرت : ای امیر المؤمنین پرچیا تو معاویہ جَت حالانکہ آئی تئی قومءِ تهءَ بےمَٹّ‌اِنت؟ حـضرت عمر ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ ءَ پسّو دات : سوگند پہ خدا کہ من چہ آئیءَ ابید چہ خیر ندیستگ، ءُ چہ آئی بغیر چہ نېکی من نہ اشکتگ، و اگہ چہ آئیءَ بید چہ نېکی پر من برستېں گڑا منی رفتار گۏنائی غیر چہ اېشیءَ بــوت کہ شما دیست. بلے من آئیءَ دیست ـ ءُ پہ آئیءِ سری اشارہ کت ـ  نون من لۏٹِت کہ چہ آئیءَ غرورءَ اېر بکنان.

اے دگہ بزرگانی رای حضرت معاویہءِ بارهءَ
حضرت علی ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ وَ کـَرّمَ وَجهَه ـ وهدے کہ چہ صفینءِ جنگ واترّ بوت فرمائشی کرت : اَو مردم معاویہءِ امارتءَ نا پسند مزانېت، چیا کہ اگان شما آئیءَ گار بکنېت گندېت کہ سران گِلگِلانجُوکءِ وڑءَ چہ جانان گستایءَ بنت.
حضرت عمر بن عبدالعزیز ـ رَحْمَةُ اللهِ عَلَیْه ـ گْوشیت : من رسول الله ـ صَلَّىٰ اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّم ـ ءَ وابءِ تۏکءَ دیست ماں آ حالتےءَ کہ ابوبکر و عمر ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُمَا ـ آئیءِ گْورءَ نشتگتنت، گڑا من سلام دات ءُ نشتاں. من همـۏداں نشتگتاں کہ حضرت علی ءُ حضرت معاویہ ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُمَا ـ آرگ بیتَنت ءُ کۏٹی‌یے ءِ تهءَ کنگ بوتنت ءُ آئیءِ دپ بندگ بوت ءُ من همۏداں سیلءَ کرت، دېرے نگْوست کہ حضرت علی ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ در آتک ءُ گْوشتی : «سوگند‌اِنت پہ کعبہءِ رب کہ پہ منی نپءَ فیصلہ بوت.» رندءَ دیرے نبوت کہ حضرت معاویہ ـ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ ـ در آتک ءُ گْوشتی : «سوگنداِنت پہ کعبہءِ رب! کہ من بکشگ بوتان.»

لهتېں چہ حضرت معاویہءِ گپّاں
۱ـ دمشقءِ منبرءِ سرءَ جمعہءِ رۏچی گْوشت : اَو مردم منی گپّءَ بفهمېت کہ شما کسے را کہ چہ من زانۏک‌تر ببیت پہ دنیا ءُ آخرتءِ کاراں نگند‌اېت. وتی دېم ءُ وتی‌صفانءَ نمازءِ تهءَ راست بکن‌اېت کہ اگہ اے کاراِش نکرت، خدا شمئے دلانی تهءَ مخالفت دَورءَ دنت.
وتی نابزانتانی دستاں بگر‌ېت یا اے کہ خدا شمَے سرءَ شمے دژمن مسلّطءَ کنت کہ آئی شما را سِل ترېن عذابءَ دنت.
حیرات بدئېت ءُ کسے مگْوشیت کہ من کم‌مالے اۏں، پرچیا کہ نادار ءِ حیرات بالاتر‌اِنت چہ مالدار ءِ حیراتءَ. بچارېت وتءَ چہ پاکدامنېں جنېنانی تهمت جنگءَ دور بدار‌اېت، ءُ چہ اېشیءَ هم دور ببئېت کہ بگْوشیت : من اشکتگ، اېگانہ پمّن رس‌اِتگ، چیا کہ اگر یکے چہ شما حضرت نوحءِ زمانگءِ جنېنے را اُنپ بگریت، قیامتءِ رۏچءَ چہ آئی جُست ءُ باواستءَ بیت.
۲ـ گْوشتی : من (اسلامءِ تاریخءِ تهءَ) پېسرېں پادشاہ ءُ  آخرېں خلیفه‌آں.
۳ـ حلمءِ آفت ذلیلی‌اِنت.
۴ـ مرد پہ رأی (عقل)ءِ حدّءَ نرسیت تاں وهدے کہ آئیءِ حلم آئیءِ جهلءِ سرءَ، ءُ آئیءِ صبر آئیءِ شهوتءِ سرءَ غالب ببیت، ءُ مرد پہ اے جاهءَ نرسیت مگر گۏں حلمءِ زۏرءَ.
۵ـ مروّت چار چیزّءِ تهءَ اِنت : پاکدامنی اسلامءِ تهءَ، مال صلاح لۏٹگ ، براتانی حفاظتءُ همساهگءِ نگاهداری.
۶ـ هچ چیزے منی گْورءَ لذیذتر چہ اېشی نه‌اِنت کہ من هژمءَ اېر ببراں.
۷ـ خدا ابوبکرءِ سرءَ رحم بکنت کہ آئی دنیاءَ ارادہ نکت ءُ دنیا هم آئرا نلۏٹ‌اِت. بلے عمر، دنیا آئیءَ را لۏٹ‌اِت بلے آئیءَ دنیا نلۏٹ‌اِت، امّا عثمان چہ دنیا بهرہ گپت ءُ دنیا هم چہ آئیءَ، بلے ما دنیایءِ تهءَ لېٹ وارتگ. رندءَ تو گْوشئے پشۏماں بوت گْوشتی : سوگند‌اِنت خدایءِ کہ اے پادشاهی‌یے کہ خدا ما را داتگ.
۸ـ عقل ءُ حلم گهترېں چیزّ اَنت کہ بہ بندگءَ دَیَگ بوتگ‌اَنت : وهدے کہ بندہ پند ءُ تذکر دیگ بیت یاتءَ کنت، وهدے کہ خیر دیگ بیت شکرءَ گریت، زمانے کہ مبتلا کنگ ببیت صبرءَ کنت، ساهتے کہ هژمءَ کنت وتی هژمءَ اېرءَ بارت، وقتے کہ وعدهے دنت وتی وعدهءَ وفا کنت، ءُ هر وهد کہ مجرمءِ سر تْوانایی حاصل بکنت در گْوزءَ کنت، ءُ هر گاہ کہ بدی انجامءَ دنت استغفارءَ کنت.

• عبدالکریم حسین پور (راجی)
سنت آنلاین
________________________________________
[۱] ـ  منیر غضبان / معاویة بن ابی سفیان، ص ۳۵، سیمی چاپ.
[۲] ـ البدایة والنهایة ۸/۱۱۷.
[۳] ـ البدایة والنهایة ۸/۱۱۷، ۱۱۸.
[۴] ـ البدایة والنهایة ۸/ ۱۱۸.
[۵] ـ تفرد به أحمد و رواہ ابن جریر من حدیث ابن مهدى و کذلک رواہ أسد بن موسى و بشر بن السـرى و عبد الله بن صالح عن معاویة بن صالح باسنادہ مثله…. البدایة والنهایة ۸/۱۲۰.
[۶] ـ الفتح الربّانی ۲۲/۳۵۶.